In 2050 bakt heel Holland zonder aardgas | Twynstra Gudde - Organisatieadviesbureau - organisatieadviesbureau

In 2050 bakt heel Holland zonder aardgas

Nederland wil dat in 2050 het energiesysteem volledig duurzaam is. Dat betekent ook: geen aardgas meer. Maar hoe kunnen we in drie decennia zeven miljoen woningen van het aardgas halen? Het is een complex vraagstuk. Niet alleen de techniek vraagt aandacht, er zijn ook nog stevige financiële en juridische voetangels. Op basis van gesprekken met zeven koplopers in deze wereld zullen we in dit artikel het vraagstuk verder ontrafelen.

Afscheid nemen

Nederland is in de afgelopen vijftig jaar verknocht geraakt aan aardgas. Nu breekt er een periode van dertig jaar aan waarin we er afscheid van moeten nemen. Zeven miljoen huishoudens moeten overschakelen op alternatieven voor verwarming, warm water en koken. Het is een transitie van formaat met talrijke maatschappelijke, technische, juridische en financiële uitdagingen.

Technisch

We gebruiken het meeste gas voor verwarming en warm water. Daarvoor zijn verschillende alternatieven voorhanden. Afhankelijk van het type woning en lokale omstandigheden is warmtelevering mogelijk op basis van stadsverwarming, met toepassing van een elektrische warmtepomp (all-electric), op basis van groengas of met een ketel op biomassa zoals houtsnippers. Als we deze technieken combineren met uitmuntende isolatie en zonnepanelen kan de combiketel in principe vandaag al de deur uit. Over een periode van dertig jaar zullen de alternatieven nog worden verbeterd. Ook zullen nieuwe energietechnieken hun weg vinden. In technisch opzicht zal de transitie geen onoverkomelijke problemen opleveren.

Financieel en juridisch

Lastiger zijn de financiële en juridische hindernissen. De alternatieven brengen kosten met zich mee die voor een deel achter de voordeur worden gemaakt en dus in beginsel voor rekening van de consument zijn. En dat zijn geen geringe bedragen. De installatie van een warmtepomp, inclusief bodembron, kost op dit moment al snel zo’n 20.000 euro voor één woning. Als consumenten worden beknot in hun keuzevrijheid, worden hen deze kosten in zekere zin opgedrongen. Mag dat? De huidige energievoorziening via gas- en elektriciteitsnet is gereguleerd. Maximale tarieven zijn vastgelegd. Volgens het ‘niet meer dan anders’-principe mogen alternatieve warmtebronnen niet meer kosten dan verwarming op aardgas. Daarnaast geeft de salderingsregeling particulieren zekerheid over de vergoeding voor zelf-opgewekte energie. Deze financiële en juridisch kaders beïnvloeden de warmtetransitie.
Het is complex om te bepalen welk alternatief voor welke wijk het meest geschikt is. Er zijn nog veel vragen. Welke impact en kosten brengen de alternatieven voor aardgas met zich mee? Wat is het effect van huidige en toekomstige regelgeving? Wat is dan het juiste moment om de overstap te maken? Hoe kunnen consumenten worden verleid (of gedwongen) in de transitie mee te gaan? En vooral: wie moet voor welk deel van de kosten opdraaien?

Green Deal

Hoe kunnen we sneller en soepeler stappen zetten in de energietransitie? Om meer helderheid in dat vraagstuk te krijgen, hebben wij inzichten ingewonnen bij een aantal ondertekenaars van de Green Deal Aardgasvrije Wijken*. De Green Deal is op 8 maart 2017 getekend door in totaal 31 gemeenten, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het interprovinciaal overleg, het Rijk en betrokken netbeheerders. Zij willen koploper zijn in het traject naar aardgasvrije wijken en willen helpen onduidelijkheden in wetgeving en financiering weg te nemen. Waar lopen zij nu al tegenaan? Wat zijn de eerste bevindingen?

Kostenverdeling

De grootste blokkade die bij onze gesprekspartners naar voren kwam, was het vraagstuk van de kostenverdeling. Het is niet duidelijk hoe groot de benodigde investeringen zijn en welke partij welk deel van de investeringen gaat dragen. Particuliere huiseigenaren draaien op voor de kosten van hun huis, maar als een hele wijk wordt afgesloten van het gas, komen de gemeente en de betrokken netbeheerder als mede-probleemeigenaren in beeld. Er zullen pas grootschalige veranderingen plaatsvinden nadat een kostenverdeling is gevonden, die voor alle stakeholders acceptabel is. Samenwerking is een must.

Gemeentelijke sturing

Gemeenten hebben voor de transitie naar aardgasvrije wijken een regierol gekregen. Zo kunnen de oplossingen lokaal uitgewerkt worden. De sturingsinstrumenten zijn echter beperkt. Sommige gemeenten zijn aandeelhouder van netbeheerders, energiebedrijven en woningcorporaties en kunnen langs die weg invloed uitoefenen. Daarnaast zijn gemeenten eigenaar van maatschappelijk vastgoed in woonwijken. Dat kan als breekijzer dienen om ontwikkelingen aan te slingeren: goed voorbeeld doet volgen. De Green Deal is mogelijk een trigger om samenwerking met netbeheerders, energieleveranciers en woningcorporaties te bevorderen. Uiteindelijk vraagt de energietransitie een oplossing op wijkniveau. Daarvoor is samenwerking met particuliere eigenaren nodig. De invulling hiervan staat op dit moment open aan iedere individuele gemeente.

Gaswet

De vigerende Gaswet werkt bepaald niet mee. Vooralsnog hebben netbeheerders een aansluitplicht en heeft iedere huiseigenaar in Nederland recht op gas. Voormalig Minister Kamp van Economische Zaken heeft voorgesteld de Gaswet te wijzigen en gemeenten de bevoegdheid te geven om gebieden aan te wijzen die aardgasvrij worden. In het regeerakkoord geeft het huidige kabinet aan de aansluitplicht van gas te vervangen voor een warmterecht. De invulling hiervan wordt nog vormgegeven. Naast de aansluitplicht legt de Gaswet beperkingen op aan netbeheerders om te investeren in risicovolle innovatieprojecten, terwijl innovatie het kenmerk is van deze transitie. De wettelijke gedefinieerde rol van netbeheerders zou in die zin dus ook opnieuw moeten worden bekeken.

Achter de voordeur

Nog lastiger is het om renovaties achter de voordeur af te dwingen, zeker bij particuliere huiseigenaren. Huiseigenaren hebben belangen in terugverdientijd, comfort en waardestijging die uit renovaties voortvloeien. Dat is niet genoeg om bewoners massaal mee te krijgen. Het is belangrijk dat de gemeente een tijdstip aangeeft waarop een wijk van het gas af gaat. Huiseigenaren kunnen daar dan op anticiperen en de investering in alternatieven verbinden met investeringen in een noodzakelijke verbouwing of renovatie. Voorlichting, praktische faciliteiten en subsidies kunnen bewoners een extra zetje geven. Uiteindelijk zijn ook verplichtingen achter de voordeur niet ondenkbaar. Bijvoorbeeld analoog aan het verplichte energielabel bij verkoop van een huis of de zorgplicht voor huiseigenaren zoals die in de Woningwet is bepaald. Als de wortel niet werkt, zijn vergelijkbare instrumenten nodig als stok achter de (voor)deur.

Heel Holland Bakt

Uiteindelijk, als het gas is afgesloten, verandert er voor de bewoner qua verwarming en warm water niet zo gek veel. De woning wordt nog steeds aangenaam warm en (bijkomend voordeel) lekker koel in de zomer. De douche werkt nog steeds met een mengkraan. In de keuken ligt dat anders. Heel Holland Kookt het liefst op aardgas en er zijn nog weinig kookliefhebbers die warmlopen voor inductiekoken. Zolang aardgas de norm is in de keuken, krijgt de transitie tegenwind van haar belangrijkste stakeholder: de bewoner. Misschien moet de transitie wel in de keuken beginnen?

We staan aan het begin

We staan aan het begin van een uiterst complexe opgave. Voordat we naar oplossingen zoeken, moeten we eerst de opgave ontrafelen. Daarvoor moeten we de juiste vragen stellen, genuanceerd naar verschillende actoren: professionals en bewoners, uitgesplitst naar verschillende schaalniveaus: van individueel huishouden tot heel Nederland. Die vragen richten zich zowel op financiële en juridische aspecten als op sociaal-maatschappelijk vlak. In dit artikel hebben we enkele vragen opgeworpen. Deze vragen vormen de basis in onze aanpak. Als we de blokkades in beeld brengen en deze daarna met de juiste stakeholders stap voor stap wegnemen, kunnen we in 2050 de laatste gaskraan dichtdraaien.

* Dit artikel is gebaseerd op het afstudeeronderzoek van Elise van Dijk voor de Universiteit Utrecht, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie in samenwerking met Twynstra Gudde: Elise van Dijk, Nico de Meester: “De transitie naar aardgasvrije wijken; Juridische en financiële blokkades”, Universiteit Utrecht en Twynstra Gudde, 8 augustus 2017.

Reageer