Jarenlang vormde melkveehouderij de basis van het Peelse landschap en de regionale economie. Maar die basis wankelt. Bedrijfseconomisch staan melkveehouders onder druk. Stikstofmaatregelen, waterkwaliteitsdoelen en klimaatopgaven dwingen tot verandering. Het gevolg is dat agrarische bedrijven stoppen en vrijkomende gronden worden ingezet voor economisch meer rendabele functies, hoofdzakelijk door de intensieve akkerbouw.
Vanuit economische perspectief lijkt dat logisch, maar het heeft grote, negatieve effecten op waterkwaliteit en -kwantiteit, biodiversiteit en leefbaarheid. Het koersdocument Vitale Peel schetst ambitieuze doelen. Maar zonder duidelijke keuzes en sturing ontstaat versnippering die niet of beperkt bijdraagt aan de doelen. De centrale vraag is hoe keren we de trend en maken we een transitie haalbaar, zowel financieel en ruimtelijk als maatschappelijk?
Drie onmisbare pijlers voor transitie
Transities in het landelijk gebied kunnen complex zijn. Beleidsdoelen botsen vaak met economische realiteit. Wij geloven dat een transitie alleen slaagt door drie pijlers:
- Een helder streefbeeld: een ruimtelijke vertaling van ambities naar een concreet en toetsbaar toekomstbeeld, dat laat zien hoe het gebied eruitziet en kan worden gebruikt.
- Een sluitende businesscase: kosten, opbrengsten en verdienvermogen liggen op tafel.
- Financiële brandstof: middelen en instrumenten om (tijdelijke) tekorten tussen ambitie en realiteit te overbruggen.
Zonder deze drie pijlers blijft beleid een papieren werkelijkheid. Maar ambities zijn niet los te zien van uitvoerbaarheid. Dat vraagt om bestuurlijke sensitiviteit, kennis van gebiedsontwikkeling en het vermogen om partijen te verbinden. Door de pijlers te verbinden, blijft het niet bij een mooi verhaal, maar ontstaat een route die bestuurlijk en financieel houdbaar is.
Onze aanpak
We zijn gestart met een analyse van het gebied. Hoe ziet het landschap eruit, welke bedrijven zijn actief, wat zijn de ‘harde’ water- en natuurdoelstellingen en welke beleidskaders gelden? Deze analyse liet zien dat ‘niets doen’ leidt tot verdere versnippering, waarin melkveehouderij verdwijnt en intensieve akkerbouw de boventoon voert.
Daarna werkten we voor twee deelgebieden meerdere streefbeelden uit. De Provincie voorzag ons van data over grondgebruik, bedrijfsvoering en actuele ontwikkelingen en gezamenlijk vertaalde we die naar een kansenkaart. Deze schetst een toekomst, waarin functies als landbouw, natuur en hydrologie in balans zijn. We besloten om voor beide deelgebieden twee streefbeelden te maken, gebaseerd op een ‘natuurlijk’ of ‘gestuurd’ watersysteem.
Elk streefbeeld laat zien:
- welke bijdrage het levert aan ambities als waterkwaliteit, biodiversiteit en leefbaarheid,
- welke investeringen nodig zijn,
- welke inkomsten realistisch zijn,
- welke ‘financiële brandstof’ helpt om het haalbaar te maken.
De streefbeelden toetsten we vervolgens bij onze opdrachtgevers, gemeenten en gebiedspartijen. Draagvlak is cruciaal om van visie naar uitvoering te komen. Elk streefbeeld rekenden we financieel door, waarbij we keken naar het verdienvermogen in het gebied, hoe de grondwaarde verandert en wat de transformatie kost en opbrengt.
De businesscases maakten duidelijk dat in veel scenario’s het verdienvermogen (wat bij een bepaald grondgebruik onder aan de streep overblijft, binnen de randvoorwaarden van het streefbeeld) ontbreekt om de transitie autonoom te realiseren. Daarom brachten we per streefbeeld in beeld waar financiële tekorten zitten en welke ‘financiële brandstof’ nodig is, zoals rood-voor-roodregelingen, zonne-rechten, woningbouwrechten en ecosysteemdiensten. Op deze manier worden ambities niet alleen geformuleerd, maar ook uitvoerbaar gemaakt.
Onze waarde
Onze kracht ligt in het verbinden van de disciplines: financieel, juridisch-planologisch en maatschappelijk. We schetsen niet alleen het eindbeeld, maar vooral het pad ernaartoe. Met bestuurlijke sensitiviteit en kennis van gebiedsontwikkeling maken we ambities uitvoerbaar. Zo krijgt een opdrachtgever grip op een complexe opgave en voorkomt deze dat plannen stranden in goede bedoelingen. Daarmee is de kans groot dat de transitie niet alleen wordt ingezet, maar ook wordt volgehouden.
De transformatie van de Peel staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van de landelijke landbouwtransitie. Door dat bredere perspectief mee te nemen, helpen we knelpunten te zien en op te lossen.
De vraag achter deze opdracht speelt in heel Nederland: hoe verbind je ruimtelijke ambities met financiële haalbaarheid in het landelijk gebied? We gaan daar graag met je over in gesprek.
