ChatGPT houdt van gedachtestreepjes, ik ook. Omdat in dit blog gedachten (van mij en collega’s) staan, gebruiken we ze. De ‘–‘ staan er dus voor jou, omdat het jou als lezer helpt om onze gedachten te volgen.
Spanning hoort erbij
Werken aan maatschappelijke opgaven gaat nooit zonder frictie. Je botst op politieke realiteit, de weerbarstigheid van de leefwereld, organisatiepatronen, belangen, verwachtingen, op ‘zo doen we het hier nu eenmaal’ en systeemlogica. Die sluiten niet altijd aan bij hoe jij denkt dat we aan opgaven moeten werken en zijn vaak krachtiger dan je eigen positie. Hoe ga je daarmee om?
In veel organisaties is het reflex om frictie weg te duwen. We rationaliseren, sussen, masseren, zoeken naar snelle oplossingen of bewegen mee met verwachtingen. Dat geeft rust. Het voelt loyaal. Soms is het de snelste weg.
Maar wat als frictie geen signaal is dat er iets misgaat? Wat als het juist laat zien dat er iets op het spel staat?
Frictie als bron van verandering
Frictie is onmisbaar om de status quo te veranderen. Zeker in publieke organisaties, waar professionals werken aan complexe opgaven die samenwerking, morele afwegingen en langdurige vasthoudendheid vragen.
Wij zien professionals die het ongemak aangaan. Zij plaatsen de maatschappelijke opgave boven procedures, maken ruimte voor het niet-weten en zetten waarden (in plaats van standpunten en belangen) centraal. Zij brengen beweging en realiseren verandering.
Naast deze voorlopers is er een grote groep die worstelt. Professionals die waarden-gedreven werken en dagelijks trouw proberen te blijven aan hun opdracht, maar botsen op systeemgrenzen, bureaucratie, politieke druk of onuitgesproken verwachtingen. Vooral jonge professionals en middenmanagers ervaren dit spanningsveld. Zij willen veranderen, willen dingen anders, maar worden beoordeeld op indicatoren uit een oud systeem en hebben nog niet de positie om de lijnen uit te zetten. Dat kan demotiveren. Het kan voelen alsof je niet genoeg bereikt of ‘niet past’. In het ergste geval leidt het tot uitval, overmatige aanpassing of vertrek uit het systeem. Helaas, want juist hun perspectieven zijn hard nodig. Ik pleit daarom voor frictiegeletterdheid als vast onderdeel van ambtelijk vakmanschap.
Frictie lijkt soms iets van individuen, maar dat is niet wat ik bedoel. Gustav Bessems benadrukt in zijn boek ‘Stuurloos’ het belang van tegenspraak om te kunnen veranderen. Hij geeft voorbeelden uit de coronacrisis en het toeslagenschandaal, waar tegenspraak werd weggeorganiseerd. Ik pleit ervoor om frictiegeletterdheid niet alleen bij individuele ambtenaren te zoeken, maar ook te kijken hoe organisaties frictiegeletterd kunnen worden.
Wat vraagt frictiegeletterdheid?
Frictiegeletterdheid is het vermogen om frictie niet weg te duwen, maar te herkennen, te verdragen, te onderzoeken en constructief te benutten. Ik onderscheid drie kernvaardigheden:
-
Frictie verdragen. Frictie voelt ongemakkelijk. Soms wringt politiek beleid met je inhoudelijke expertise. Soms dwingen ongeschreven regels je tot gedrag dat afwijkt van wat je inhoudelijk of moreel juist vindt. Dat ongemak niet meteen willen oplossen, maar laten bestaan, vraagt oefening.
-
Frictie kunnen lezen. Waar komt de frictie vandaan? Is het systeemfrictie, relationele frictie, politieke frictie, organisatorische frictie of persoonlijke frictie? In opdracht van de Publieke ontwerppraktijk ontwikkelden wij de FrictieFitness, een toolkit om te ontdekken waar in de samenwerking frictie ontstaat en om hiermee te oefenen. Wij onderscheiden drie niveaus: als mensen een ander maatschappelijk hoger doel nastreven, als er sprake is van botsende logica’s en manieren van werken, en op basis van het gedrag dat mensen vertonen. Weten waar frictie ontstaat en hoe die zich uit, geeft handelingsperspectief.
-
Frictie constructief maken. Frictie verdwijnt niet door te negeren. Het verhuist naar de onderstroom. Frictie verdwijnt ook niet door boos te worden, te schreeuwen of met deuren te slaan. Dan maak je meestal dingen kapot. Frictiegeletterdheid betekent erkennen dat frictie er is en deze inzetten.
Leren van professionals die dit al kunnen
Voor de ontwikkeling van de FrictieFitness spraken wij professionals voor wie frictie dagelijkse kost is: een buurtrechter, bemiddelaars, een klimaatactivistische ex-ambtenaar, een publicist en trainer, een politieagent, een interventiekundige, een expert moedige gespreksvoering en een improvisatieacteur. Uit deze gesprekken kwamen vier centrale inzichten.
- Een hoger doel maakt frictie dragelijk. Iedereen handelde vanuit een duidelijk hoger doel. Daardoor voelt frictie niet als iets waarvoor je moed moet verzamelen, maar als iets dat simpelweg nodig is. Ook Beatrice de Graaf en Rik Peels beschrijven in NRC (21 november 2025) dat moed pas betekenis krijgt wanneer je iets doet omwille van een hoger doel. Als die opdracht helder is, wordt frictie beter te verdragen. Het gaat niet om jou, maar om wat er op het spel staat. Dat maakt ook duidelijk waarom je soms tegen de stroom in moet bewegen.
- Steun is geen luxe maar een randvoorwaarde. Bijna niemand verdraagt frictie alleen. Professionals organiseren - bewust of onbewust - steun om zich heen: mandaat om af te wijken, rugdekking bij politieke spanning, collega’s die verantwoordelijkheid delen en je vasthouden in een systeem dat niet vanzelf vernieuwt. Zoals iemand zei: ‘Zonder steun ben je een dappere profeet, maar verandert er niets.’
- Structuren zijn bepalender dan intenties. Frictie ontstaat niet alleen door mensen, maar door structuren: machtsverhoudingen, procedures, politieke logica, verwachtingen van partners, ongeschreven regels of zelfs fysieke ruimtes. De buurtrechter liet dit zien: door rechtszittingen te verplaatsen van een formele zaal naar een buurthuiskamer steeg de opkomst van gedaagden met 40%. Structuur maakt gedrag mogelijk of onmogelijk. Daarom is focussen op beter samenwerken niet genoeg; je moet ook de context meebewegen.
-
Ruimte maken is belangrijker dan dapper zijn. In de opdracht die leidde tot de FrictieFitness startten wij met de vraag: hoe ontwerp je een dappere ruimte? Uit de interviews bleek dat dapperheid geen strategie is die je kiest; het is een etiket dat anderen je geven. Zo schrijven De Graaf en Peels (21 november 2025) over Zelensky: voor de een is hij een held, voor de ander een lastpak. Frictie draait niet om dapperheid, maar om ruimte maken. Dat kan door te vertragen, patronen zichtbaar te maken, het hogere doel te herhalen, verschil niet persoonlijk te maken, humor of verwondering te gebruiken. Zo verzacht je vastgezet gedrag en ontstaat beweging.
Vijf principes van frictiegeletterdheid
Op basis van het onderzoek formuleerden wij vijf principes die elke professional kan toepassen:
-
Leer niet dapperder zijn, maar ruimte maken.
-
Je hoeft frictie niet op te lossen, maar productief te maken.
-
Steun organiseren is vakmanschap.
-
Verander niet alleen gedrag, maar ook structuren.
-
Houd altijd het hogere doel centraal.
Hoe wij bijdragen aan jouw frictiegeletterdheid
FrictieFitness
Samen met Roselyne van der Heul van Leernoveren ontwikkelden we de FrictieFitness: een plek om te oefenen met het benutten van frictie. Net als bij echte fitness groei je alleen door herhaling. Deze interactieve PDF helpt je een trainingsschema te maken en is vrij beschikbaar. Wil je een intensievere training? Dat kan! Samen met Roselyne geef ik intensievere workshops vanaf 2 uur tot een dag. Mail mij voor meer informatie. Bekijk de FrictieFitness hier.
FrictieVloer
Voor teams waar frictie al speelt - of die frictiegeletterdheid serieus willen ontwikkelen - is er de FrictieVloer: een middag begeleidt door TwynstraGudde. Je oefent met situaties uit je eigen praktijk via improvisatie, terugspeeltheater en casussen. Zo wordt frictie niet iets vermoeiends, maar richtinggevend. Interesse? Stuur mij een mail.
Als het niet past
Ontwerpend onderzoeker Oukje van Merle startte ‘Als het niet past’: een artistiek onderzoek naar professionals die vernieuwend werken in contexten waarin zij niet altijd lijken te passen. Door samen te kleien ontstaat een gesprek over het ‘malletje’ in je organisatie en hoe jij daarvan afwijkt. Ook werkt zij in het kader van dit onderzoek aan ‘De Reis van het Rondje’. De tekeningen bij dit blog komen daar vandaan. Meedoen of op de hoogte blijven? Mail haar.
Tot slot
Frictie hoort bij het ambtelijk vak. Het betekent niet dat je iets verkeerd doet. Het betekent dat er iets belangrijks gebeurt. Frictiegeletterdheid helpt je die spanning niet alleen vol te houden, maar te benutten. Zo word je als professional sterker, scherper en effectiever in het realiseren van maatschappelijke waarde.
