Voor een toegewijd gezelschap van mensen met wie hij intensief samenwerkte tot TwynstraGudde collega’s die vanuit hun adviseursrol aanschoven, presenteerde Jaap de Heer de achtergronden bij zijn boek, de aanpak, de leerpunten. Een bijzonder verhaal. ‘Geen business as usual’, zoals hij het zelf noemde.
170 miljoen mensen beschermen
De regering van Bangladesh voorzag vijftien jaar geleden grote problemen door klimaatverandering en stijging van de zeespiegel in de Bangladesh-delta, de grootste delta ter wereld. Hier mondt een gigantisch rivierensysteem (Ganges, Meghna en Brahmaputra) uit. In de delta wonen en werken ca. 170 miljoen mensen, die beschermd moeten worden tegen invloeden van klimaatverandering in combinatie met de bestaande uitdagingen in de delta. Daarbij wil de regering de economische setbacks en schades als gevolg van regelmatige overstromingen voorkomen. De regering zocht toenadering tot Nederland, vanwege onze reputatie op watergebied. Waterveiligheid is hier goed geborgd via Rijkswaterstaat, de waterschappen, de deltacommissaris en de Deltawet.
Nederlandse Deltaplan als inspiratie
Een consortium onder leiding van TwynstraGudde kreeg de opdracht een deltaplan voor Bangladesh te ontwerpen, met een scope tot 2100. ‘Principes van het Nederlandse deltaprogramma golden als inspiratie’, vertelt De Heer, ‘maar we hebben het hier natuurlijk wel over een heel ander gebied. En een heel andere ambitie. Eigenlijk was de vraag: hoe organiseer je het land om klimaatadaptatie te realiseren? Ga er maar aanstaan.’
Transformatieve aanpak
Jaap de Heer spreekt daarom bewust over een transformatieve aanpak. ‘Bij sommige veranderingen ga je van A naar B en manage je de overgang van de ene naar de andere situatie. Bij deze transformatie is echter een ontwikkeling gaande waarbij je de eindsituatie nog niet kent. Daarom is adaptiviteit belangrijk. Het Deltaplan 2100 is een startpunt waarmee je aan de gang gaat, maar wat je periodiek moet updaten. Kijken waar we staan en daarop stapsgewijs bijsturen.’
Multi-sectorale visie
Klimaatadaptatie heeft naast de fysieke en technische inhoud ook een sociaaleconomische dimensie. Want behalve waterveiligheid ging het in Bangladesh ook om voedselzekerheid, socio-economische ontwikkeling en duurzaamheid. Daarom werd een multi-sectorale visie samengesteld en werden vanuit een holistische aanpak 26 achtergrondstudies gedaan om te snappen wat er in de delta gebeurt en welke aanknopingspunten er voor strategieontwikkeling zijn. Vervolgens werden vier scenario’s uitgewerkt. Hoe voorkom je dat zo’n holistische benadering niet leidt tot stilstand, werd gevraagd. ‘Heel veel dingen hangen met elkaar samen, maar je kunt starten met het laaghangende fruit. De no regret maatregelen die sowieso van betekenis zijn. Door laaghangende fruit creëer je ruimte en motivatie om de volgende stap te maken.’
Het belang van storytelling
Jaap wijst in zijn verhaal ook op managen van onzekerheid en het belang van storytelling. ‘We hadden in de besluitvorming te maken met veel verschillende gremia, verschillende lagen waar we doorheen moesten om mensen mee te nemen. Dat vroeg om een duidelijk verhaal naar 2100. We hebben een roadshow georganiseerd langs stakeholders en ingezet op eigenaarschap, consultatie, interactie. Het gaat om zingeving. Plaats het narratief in de juiste context. In Bangladesh zijn de rivieren belangrijk voor irrigatie van de rijstvelden. Toen het ging over dammen en dijken hoorden we op het nieuws: they are killing our rivers. Dat hebben we opgepakt en in interactie kunnen ombuigen naar they are guiding our rivers.’
Tijdens een korte break overhandigde Jaap zijn boek aan een aantal direct betrokkenen. Mensen die hem van feedback voorzagen, meedachten, meelazen en meewerkten. Daarna werd het glas geheven op het ruim 400 pagina’s tellende boek.
Brede context
Na de break trok adviseur Mobiliteit en Infrastructuur Joost Meijer de bijeenkomst weer in gang. ‘Zijn er nu lessen vanuit dit verhaal die van waarde zijn in een Nederlandse context, vroeg hij zich af. ‘Bij wicked problems zou mijn benadering veel meer zijn om ze te bekijken in een brede context en langer tijdpad’, antwoordde Jaap. ‘Woningbouw, stikstof zijn per definitie multi-sectoraal, kennen veel onzekerheden, maar worden hier nogal sectoraal en op korte termijn resultaat aangevlogen.’
Watersector blikt vooruit
Een uur lang werden er vragen gesteld en visies gedeeld. En werd vooral ook de koppeling gezocht met Nederlandse vraagstukken. Het Kennisprogramma Zeespiegelstijging kwam voorbij om aan te geven dat ook in Nederland weldegelijk gewerkt wordt met een vooruitziende blik. ‘Als wij op termijn maatregelen in de Noordzee moeten nemen in relatie tot zeespiegelstijging, moet die Noordzee op die plek niet volstaan met windmolens.’ Ook vanuit het HWBP en het programma Ruimte voor de rivier wordt al nagedacht over het vervangen van onderdelen van deltawerken. ‘In de waterwereld is het common sense dat je 100 jaar vooruitkijkt, maar bij andere sectoren, zoals energie of de droge infrastructuur, gebeurt dit nog niet. Die scope is hooguit dertig jaar.’
Kortom, grote transformatieve vraagstukken vragen om een langetermijnvisie, een multi-sectorale benadering, een holistische aanpak en vooral kritische evaluatie en reflectie gevolgd door adaptatie, verpakt in een ‘deltaplan’. Dat plan moet in ambtelijke lagen zijn verankerd, zodat het doorgaat, terwijl de politiek wisselt. ‘Insteken op de juiste strategische en operationele niveaus’, aldus Jaap de Heer. Het staat allemaal in zijn boek. ‘Waardevol dat dit er is, in één bundel’, zegt Joost Meijer ter afsluiting.
