Ondermijning: vermenging van de onder- en bovenwereld
Waar criminaliteit zich vroeger vooral manifesteerde aan de randen van de samenleving, maken criminelen tegenwoordig doelbewust gebruik van legale structuren, bedrijven en publieke instituties. Van een schuur op het platteland waar een drugslab in is gevestigd, tot een nagelstudio in het winkelcentrum waar witwaspraktijken plaatsvinden: ondermijnende activiteiten doen zich overal voor. Ondermijning is een vorm van criminaliteit waarbij illegale activiteiten worden gefaciliteerd of afgeschermd via legale diensten, structuren en netwerken. Een belangrijk en zorgwekkend effect hiervan is dat het vertrouwen in de samenleving en de rechtsstaat wordt aangetast. Niet voor niets staat de aanpak van ondermijning al jaren hoog op de veiligheidsagenda.
Het belang van een integrale aanpak
De bestrijding van ondermijning is in eerste instantie een taak van politie en justitie. Toch blijkt dat zij dit complexe probleem niet alleen kunnen oplossen. De verwevenheid met andere maatschappelijke domeinen en de beperkte capaciteit maken duidelijk dat alleen straffen niet genoeg is. Daarom kiest de Rijksoverheid voor een brede, integrale aanpak. Dit houdt in dat naast strafrechtelijke maatregelen ook preventieve acties nodig zijn, waarbij onder andere het zorg-, sociale en economische domein betrokken worden. Voorbeelden hiervan zijn het terugdringen van schoolverzuim, jongeren perspectief bieden en het versterken van kwetsbare wijken en sectoren. Ook groeit de aandacht voor het vergroten van de weerbaarheid van bestuur, organisaties en gemeenschappen. In al deze initiatieven is samenwerking tussen verschillende partijen essentieel.
Samenwerken: noodzakelijk én complex
Samenwerking is onmisbaar in de aanpak van ondermijning, maar brengt ook uitdagingen met zich mee. Geen enkele organisatie beschikt alleen over alle benodigde kennis, bevoegdheden en middelen. Om effectief samen te werken, moeten organisaties een deel van hun eigen autonomie loslaten en verschillen in belangen, werkwijzen, cultuur en verantwoordelijkheden overbruggen. Juist deze verschillen maken samenwerking kwetsbaar. In de praktijk lopen samenwerkingsverbanden vaak vast op punten als mandaat, informatie-uitwisseling, het afstemmen van belangen, rolverdeling en onderling vertrouwen. Daarom is het voor een succesvolle aanpak van ondermijning niet alleen van belang om inhoudelijk sterk te zijn, maar ook om bewust te investeren in het proces van samenwerken.
Kennisontwikkeling en handelingsperspectief
TwynstraGudde combineert diepgaande kennis van het veiligheidsdomein met wetenschappelijke inzichten en praktijkervaring op het gebied van samenwerking. In 2022 resulteerde dit in een whitepaper over samenwerking bij de aanpak van ondermijning. Met de samenwerkingsscan van TwynstraGudde worden de succesfactoren van samenwerking inzichtelijk gemaakt. Het model onderscheidt vier kwadranten en helpt om sterke punten, aandachtspunten en knelpunten binnen samenwerkingsverbanden overzichtelijk in kaart te brengen.
Sinds de introductie is het model toegepast in diverse opdrachten en evaluaties, onder andere bij verschillende Regionale Informatie- en Expertise Centra (RIEC’s) die zich richten op het voorkomen en bestrijden van ondermijning. Op basis van deze ervaringen en de uitgevoerde scans is een overkoepelende analyse gemaakt van veelvoorkomende knelpunten in de praktijk. Deze analyse vormde de basis voor een vervolg op het whitepaper: de handreiking ‘Samen werken in de aanpak van ondermijning’. In deze handreiking worden per kwadrant de belangrijkste knelpunten benoemd en gekoppeld aan concrete interventies. Deze interventies zijn gebaseerd op zowel wetenschappelijke kennis als praktijkervaring en bieden praktische handvatten om samenwerking doelgericht te versterken.
Van analyse naar handelen: de opleiding Grensverleggend Samenwerken tegen Ondermijning
De inzichten uit deze analyses en interventies vormen mede de basis voor een uitgebreide driedaagse opleiding over samenwerken in de aanpak van ondermijning. In deze opleiding maken deelnemers kennis met de principes die ten grondslag liggen aan effectieve samenwerking in dit complexe domein. Daarbij is expliciet aandacht voor zowel de ‘harde’ kant van samenwerken (zoals structuur, rollen en governance) als de ‘zachte’ kant (zoals vaardigheden, gedrag en interactie). Centrale concepten in de opleiding zijn tweebenig samenwerken en het handelen als grenswerker: professionals die in staat zijn om tegelijkertijd vanuit hun eigen organisatie én vanuit het gezamenlijke belang te opereren, en die spanning tussen belangen productief weten te maken.
De opleiding is bedoeld voor professionals die werkzaam zijn op het snijvlak van disciplines, teams en organisaties binnen de aanpak van ondermijning, of die zich op dit terrein willen ontwikkelen. Het gaat onder meer om opgave-, project- en programmamanagers, wijkregisseurs, casuscoördinatoren en accountmanagers, werkzaam bij organisaties als politie en justitie, zorg- en veiligheidshuizen en RIEC’s.
De opzet van de opleiding sluit aan bij zowel professionals met lijnverantwoordelijkheid en resultaatsverantwoordelijkheid als bij professionals met een verbindende procesrol. Zij vinden in de opleiding herkenning, verdieping en praktische handvatten om hun rol in samenwerkingsverbanden effectiever en bewuster vorm te geven.
Samenvattend vraagt een effectieve aanpak van ondermijning om een integrale samenwerking. Verschillende disciplines en domeinen moeten samen optrekken. Dit betekent dat alle betrokken partijen bewust investeren in inhoudelijke afstemming én in het organiseren van het samenwerkingsproces. Ook is het belangrijk dat zij over de grenzen van hun eigen organisatie heen kijken. Door samen te werken aan gedeelde kennis, vaardigheden en onderling vertrouwen, ontstaat een stevige basis. Zo werken we aan duurzame resultaten en een weerbare samenleving.
