Wie met Peter spreekt over ondermijning, merkt dat hij buiten de gebaande paden denkt. Voor hem draait de aanpak niet om instrumenten of structuren, maar om de vraag wat we willen beschermen. Dat gaat volgens Peter om wat ons dierbaar is: perspectief voor jongeren, een eerlijk ondernemersklimaat en een democratische rechtsstaat waar vertrouwen centraal staat. Die kijk is gevormd door decennia ervaring in verschillende werelden die niet vanzelfsprekend op elkaar aansluiten.
Een fenomeen dat onder de oppervlakte groeit
Eind jaren negentig kwam Peter voor het eerst in aanraking met het fenomeen ondermijning. Een passende term bestond nog niet. Wat hij wel zag, was een fundamentele verschuiving: criminaliteit speelde zich niet langer alleen in de schaduw af, maar verweefde zich langzaam met de bovenwereld. ‘Je zag ineens hoe crimineel geld werd witgewassen via vastgoed en beursconstructies’ vertelt hij. ‘En dat gebeurde via netwerken die voor meerdere, zelfs concurrerende groepen werkten.’ Dat inzicht bleek een voorbode van het fenomeen dat we nu kennen als ondermijning.
Van opsporing naar organisatievraagstuk
Jarenlang werd de aanpak van georganiseerde criminaliteit gezien als een taak van politie en het Openbaar Ministerie. Logisch, maar ook beperkt. Want wie alleen kijkt naar het eindpunt – een functionerende criminele organisatie of netwerk – mist de processen die dat mogelijk gemaakt hebben.
Rond 2005 kantelde dat denken volgens Peter. Het besef groeide dat je criminaliteit niet kunt bestrijden zonder de betrokkenheid van andere overheidsorganisaties en de samenleving zelf. Het werd steeds duidelijker dat het uiteindelijk gaat om het beschermen van kwetsbare maatschappelijke waarden zoals toekomstperspectief voor de jeugd, een eerlijk bedrijfsleven, een integere overheid en een stevige rechtsstaat. Gemeenten namen een actievere rol in de aanpak van ondermijning en ook het bedrijfsleven werd zich bewust van de risico's op criminele inmenging. Zo ontstond een bredere aanpak, waarin preventie, toezicht en samenwerking centraal kwamen te staan.
Maar, zo benadrukt Peter: kennis is tegenwoordig niet meer het probleem. ‘Voor vrijwel elk ondermijningsvraagstuk is er inmiddels een handelingskader. Het echte probleem zit in de uitvoering. In het organiseren.’
De echte uitdaging: doen wat we al weten
In de aanpak ontbreekt het niet aan kennis. Voor vrijwel elk vraagstuk rond ondermijning zijn er analyses, handreikingen en bewezen aanpakken. Toch blijkt het in de praktijk lastig om daar echt naar te handelen. Gemeenten werken vaak met beperkte capaciteit. Veiligheid moet concurreren met andere urgente thema’s. En voordat middelen en aandacht op de juiste plek landen, zijn we soms jaren verder.
In diezelfde tijd staat de wereld niet stil. Criminele netwerken zijn flexibeler dan ooit. Waar vroeger sprake was van afgebakende structuren, zie je nu losse verbanden die zich razendsnel aanpassen. Vandaag actief in drugshandel, morgen in fraude of een andere sector. Het gevolg: tegen de tijd dat een aanpak staat, is het speelveld alweer veranderd.
Volgens Peter zit de kern van het probleem dan ook niet in het bedenken van nieuwe oplossingen, maar in het daadwerkelijk toepassen van wat we al weten. En dat op een manier die meebeweegt met de praktijk.
Samenwerking: waar het echt spannend wordt
Een van de hardnekkigste knelpunten zit in de afstand tussen denken en doen. Aan de ene kant zijn er beleidsmakers en strategen. Aan de andere kant de professionals die dagelijks uitvoering geven aan beleid, bijvoorbeeld in de wijken of op scholen. Zij zien wat er speelt, vaak eerder en scherper, en opereren in een andere werkelijkheid. ‘Die werelden liggen ver uit elkaar’ zegt Peter. ‘Terwijl juist daar de sleutel ligt.’
Die afstand overbruggen vraagt meer dan overleg: het vraagt om echt samen optrekken, met wederzijds begrip en vertrouwen. Dat betekent ruimte geven aan professionals, aan samenwerking buiten bestaande structuren en aan het delen van informatie, ook als dat schuurt. Juist in het spanningsveld tussen systeemwereld en straatwereld blijkt of een aanpak werkt.
Voor vrijwel elk ondermijningsvraagstuk is er inmiddels een handelingskader. Het echte probleem zit in de uitvoering. In het organiseren.
Peter van Dusseldorp
De kracht van het onzichtbare
Een van de meest intrigerende inzichten uit het gesprek met Peter gaat over wat hij de ‘onzichtbare aanpak’ noemt. Niet alles hoeft via formele interventies. Sterker nog: de meest effectieve aanpak begint eerder. In wijken, in (overheid)netwerken en in gemeenschappen die alert zijn en elkaar aanspreken. ‘Als mensen en organisaties elkaar in een vroeg stadium aanspreken of allerteren, hoeft het vaak helemaal niet tot formele maatregelen te komen.’ Dit vraagt om een andere manier van kijken. Niet alleen naar risico’s en incidenten, maar naar het versterken van het systeem zelf: het komen tot sterke maatschappelijke samenredzaamheid.
Wat betekent dit voor jouw organisatie?
De inzichten van Peter raken aan een bredere vraag die veel organisaties bezighoudt: hoe ga je om met complexe, domein overstijgende vraagstukken die zich niet laten vangen in één aanpak?
De praktijk van ondermijning laat zien dat succes niet zit in losse interventies, maar in:
-
Het centraal stellen van het maatschappelijk probleem.
-
Het slim organiseren van samenwerking.
-
Het verbinden van strategie en uitvoering.
-
Het creëren van wendbare structuren.
-
En het versterken van netwerken in de samenleving.
Dat vraagt om scherpe politiek-bestuurlijke en vervolgens organisatiekundige keuzes. Het beschikbaar stellen van middelen, geven van vertrouwen, doorbreken van silo's en het ontwerpen van samenwerking die écht werkt. Ook onder druk. Met een gemeenschappelijk focus op het op te lossen maatschappelijk probleem.
Van inzicht naar impact
Bij TwynstraGudde zien we dit dagelijks terug in onze opdrachten. Of het nu gaat om veiligheidsvraagstukken, gebiedsontwikkeling of maatschappelijke opgaven: de kern is steeds dezelfde.
-
Hoe organiseer je dat partijen elkaar vinden?
-
Hoe zorg je dat beleid landt in de praktijk?
-
En hoe creëer je duurzame impact in een complexe omgeving?
De aanpak van ondermijning maakt één ding glashelder: zonder sterke organisatie en effectieve samenwerking blijft zelfs de beste kennis onbenut.
Blijven bewegen
Ondermijning is geen probleem dat je oplost. Het is een fenomeen dat zich voortdurend aanpast. ‘Op het moment dat jij een aanpak hebt ontwikkeld, verschuift het alweer,’ zegt Peter. De uitdaging is dus niet alleen om bij te blijven, maar om vooruit te denken. Om organisaties zo in te richten dat ze kunnen meebewegen.
Dat vraagt om visie en juiste prioritering. En vooral: het vermogen om mensen, organisaties en systemen met elkaar te verbinden. Precies daar ligt de sleutel voor de toekomst.
