Geen gepolariseerd land
Dit gesprek gaat vooral over polarisatie en de rol van leiders als polarisatie speelt in de organisatie. Arne benoemt polarisatie als volgt: ‘Polarisatie is als mensen met verschillende standpunten niet meer bij elkaar kunnen komen. De grootste misvatting
die we vandaag de dag moeten doorbreken, is dat we een zeer gepolariseerd land zijn. Dat zijn we namelijk niet. Als je door
wijken en dorpen loopt, dan zie je gemeenschappen van mensen die samenkomen en dingen voor elkaar doen. Ik ben ervan
overtuigd dat een groot deel van de mensen prettig wil samenleven met anderen. En dat doen ze ook. Maar daar tegenover ontstaan steeds meer groepen die hun mening luid willen verkondigen. Als overheid vinden we dat we ons met die groepen moeten bezighouden, ons over ze moeten uitspreken. Maar geven we niet te veel aandacht aan de mensen die het hardst schreeuwen?’
Rust en distantie
Ton vraagt zich af of je die groepen kan negeren: ‘Het is vaak een strategie om aandacht te vragen. Veel mensen zien dat ook. Het gaat altijd over incidenten en extreme uitspraken. Als directeur-generaal ben je ambtelijk verantwoordelijk, en dat vraagt rust, distantie en lange termijn-denken. Hoe werkt dat voor jou persoonlijk?’ Arne denkt even na en antwoordt: ‘Juist
als overheid moet je wat verder afstaan van die incidenten. Ik was bijvoorbeeld verbaasd dat Den Haag soms hectischer en
onrustiger reageert dan ik had verwacht, toen ik vanuit mijn vorige rol als gemeentesecretaris directeur-generaal werd. Veel
wordt hijgerig en jachtig gemaakt’. Ton brengt in dat politici continu reageren op X of in andere media en altijd geacht worden een mening over onderwerpen te hebben. ‘Kun je die hectiek terugdringen?’ Arne denkt van wel, maar met kleine stapjes. Dat is lastig, want de druk is hoog en alles is belangrijk. Door de gejaagdheid nemen we niet de tijd om na te denken over een
afgewogen reactie. We reageren vaak primair, maar daardoor polariseert de discussie. We leven in een systeem waarin polarisatie wordt beloond met aandacht’.
Polarisatie alleen negatief
Voor sommigen is polarisatie per definitie negatief, voor anderen kan polarisatie positieve aspecten hebben. Ton: ‘Het kan de verschillen beter naar boven brengen, tot een betere discussie leiden met meer creativiteit en een meervoudig perspectief. Zelfs innovatie? Kan je blij zijn met polarisatie?’ ‘Nee’, zegt Arne resoluut, ‘er is een verschil tussen polarisatie en bespreken
van verschillen. Polarisatie is voor mij negatief. Sowieso heeft iedereen een eigen mening, maar polarisatie is rondtollen in je eigen bubbel, niet openstaan voor andere ideeën, niet luisteren tot en met roepen, vechten en agressie. Ik wil juist standpunten naar boven halen en erover praten, maar we hebben verleerd om te luisteren en samen te werken. Dat zie ik bijvoorbeeld in interbestuurlijke verhoudingen. Als je het oneens bent, kan je eindeloos doorpraten en bij een besluit is niemand tevreden. Vervolgens zeggen mensen: er wordt niet naar mij geluisterd. Maar dat klopt niet. Jij accepteert niet dat er niet wordt gedaan wat jij wil.’
Begrippenkaders zijn verkeerd geworden
De overheid dacht lang dat ze als bedrijf moest fungeren, in een verhouding van klant en leverancier. Maar dat klopt niet, vindt Arne. ‘Niet alleen de overheid moet leveren, maar de samenleving moet dat als geheel doen. De overheid moet dat
gaande houden. In mijn ogen zijn de begrippenkaders verkeerd geworden. Er zijn allerlei termen ontstaan om te denken in wij-zij. Zoals de overheid die losstaat van de samenleving en er een soort zakelijke relatie mee heeft. Maar het zijn geen gescheiden werelden. De overheid is onderdeel van de samenleving, zowel in de functie die het heeft, als met alle ambtenaren
die deel zijn van de samenleving.’ Dat herkent Ton direct: ‘Onze adviseurs werken veel binnen de overheid en voor semipublieke organisaties. Allemaal mensen met hart voor de publieke zaak en sterk verbonden met de samenleving. Ook bij ons gaan discussies over allerlei thema’s. Kan bijvoorbeeld een blog over een gevoelig onderwerp als Gaza op onze website? Helpen we de publieke zaak ermee? Ik merk dat de rol van adviseur veranderd is. De opdracht, zoals de opdrachtgever die heeft geformuleerd, is lang niet altijd de opdracht die wordt uitgevoerd. We dagen de opdrachtgever uit haar invloed nog meer te gebruiken om maatschappelijke impact te maken.’
Vervolgens zeggen mensen: er wordt niet naar mij geluisterd. Maar dat klopt niet. Jij accepteert niet dat er niet wordt gedaan wat jij wil.
Arne van Hout
Samenleving naar binnen halen
Ton is wel benieuwd hoe Arne dat doet met zijn DG. ‘Bij ons zit de polarisatie in feite meer op kabinetsniveau,’ legt Arne uit. ‘We kunnen onbevangen ons werk doen en hoeven de politiek niet per se te volgen. Gaat het over discriminatie en racisme, dan kan het wel ingewikkeld worden. Onze uitdaging is om goed te adviseren en daar moet je als organisatie divers genoeg voor zijn. Dus moeten we de samenleving naar binnen halen. We werken eraan om een meer diverse organisatie te worden, maar daardoor neemt het gevoel van inclusiviteit af. Daar moeten we doorheen en waarderen dat mensen anders in het leven
staan. Niemand werkt zomaar voor de overheid, onze collega’s willen iets voor de samenleving doen. Die basis, dat vertrouwen en luisteren naar elkaar, moet er zijn om te voorkomen dat we in een veroordelende situatie komen.’ ‘Vertrouwen, daar draait het dus vooral om,’ concludeert Ton. ‘Ja, bij polarisatie gaat het over vertrouwen in de overheid,’ geeft Arne aan. ‘Mensen zijn het vertrouwen kwijtgeraakt, mensen zijn vermorzeld. Steeds als je dat benoemt, groeit het wantrouwen. De denkfout is dat mensen vinden dat de overheid het vertrouwen moet herstellen. Natuurlijk moet de overheid wat doen, maar bij een vertrouwensbreuk kan je niet bij een partij blijven, daar zijn twee partijen voor nodig.’ Ton is het met hem eens, ‘maar dat is de rationele kant. Toch is het de schuld van de overheid, zeggen mensen. Hoe tackel je dat?’
Gehele artikel lezen?
Dit artikel maakt deel uit van het magazine 'De Manager in transitie(s)'. Een magazine over (nieuw) leiderschap en management. Over het vak en de mensen die het vormgeven. Over de manager van nu én morgen. Over nieuw leiderschap dat past bij de complexe transities waar organisaties voor staan. En ons perspectief op ongewoon management. Download het magazine hieronder.
