De opgaven vragen om meer dan één gemeenteraad
De grote opgaven van dit moment – woningbouw, transitie van het landelijk gebied, zorg – vragen om integraal denken en samen optrekken, over gemeentegrenzen heen. Nederland telt inmiddels ruim 1.200 samenwerkingsverbanden van decentrale overheden. Een gemeente neemt gemiddeld deel aan 42 van deze verbanden. Regionale samenwerking is de dagelijkse realiteit van het lokaal bestuur. Een groot deel van de publieke besluitvorming speelt zich daarmee af op een plek waar raadsleden beperkt zicht op hebben en minder directe invloed. Raadsleden van alle partijen ervaren dat het moeilijk is om grip te houden op wat er in die samenwerkingsorganisaties gebeurt.
Voor lokale partijen is de afstand groter
De kracht van lokale partijen is tegelijk hun kwetsbaarheid. Ze hebben geen gemeenschappelijke agenda, geen partijlijn en geen landelijk netwerk. Dat is precies wat hen onderscheidt van de gevestigde partijen en wat kiezers aanspreekt. Maar zodra opgaven bovenlokaal worden, blijkt dat lokale partijen een achterstand hebben die ze zelf zelden benoemen. Raadsleden van landelijke partijen hebben namelijk voor die bovenlokale wereld een sneltoets: afstemmen met partijgenoten of bestuurder in de buurgemeente, terugvallen op een gedeeld inhoudelijk kader of zelfs coalities vormen en daarmee gezamenlijk optrekken bij besluitvorming in zo’n samenwerkingsverband.
Ook Platform31 ziet dat samenwerking via partijlijnen voor lokale partijen moeilijk is. Betrokkenheid bij gemeenschappelijke regelingen hangt daardoor af van een individueel raadslid en dat maakt het ad hoc en kwetsbaar. Dat is niet alleen een nadeel voor die lokale partij zelf, het raakt ook de kwaliteit van de democratische controle op de regionale samenwerking als geheel. Dat kiezers lokale partijen daar misschien niet op afrekenen, maakt de urgentie voor die partijen zelf minder voelbaar. Maar electoraal succes en democratische kwaliteit zijn niet hetzelfde.
Er zijn instrumenten – maar die moet je wel benutten
Die afstand is reëel, maar niet onoverbrugbaar. Een concreet instrument is de regiocommissie: een commissie van raadsleden uit alle deelnemende gemeenten, die samen beeldvorming en oordeelsvorming ontwikkelt over een regionaal thema en dat als gedeeld advies terugbrengt naar de eigen raad. Zo'n commissie vergroot de grip op de samenwerking, verdeelt de werkdruk en biedt lokale raadsleden een structureel moment om collega's uit de regio te ontmoeten en samen op te trekken.
Naast de regiocommissie bieden ook regionale raadsbijeenkomsten de mogelijkheid om elkaar te ontmoeten en inhoudelijk af te stemmen. Ze zijn laagdrempeliger, maar ook vrijblijvender. Een regiocommissie werkt alleen als raadsleden er structureel tijd voor vrijmaken én hun bevindingen actief terugkoppelen naar de eigen raad. Die terugkoppeling is cruciaal: pas dan verschuift de rol van toehoorder naar medebepalend raadslid. Nogmaals, dat geldt niet alleen voor lokale partijen. Voor alle raadsleden - van welke partij dan ook - is meer aandacht voor de bovenlokale dimensie van hun werk nodig. Maar voor lokale partijen is de urgentie het grootst: zij hebben geen vangnet als het er niet van komt.
Groei vraagt om een volgende stap
Lokale partijen hebben de gemeenteraad veroverd. De volgende vraag is of ze ook de regio aankunnen. Niet door te fuseren of hun lokale karakter op te geven, maar door slimmer samen te werken. Opgaven houden zich niet aan gemeentegrenzen. Lokale partijen die nu investeren in regionale samenwerking vergroten hun invloed op besluiten die voor hun kiezers voelbaar zijn zoals woningbouw en zorg. Niet ondanks hun lokale karakter, maar dankzij de manier waarop ze dat lokale karakter weten te verbinden met de wereld om hen heen.
