In 2026 herverdelen we de schaarse resterende ruimte op het elektriciteitsnet op basis van maatschappelijke prioriteit. De overgang naar een nieuw kader voor maatschappelijk prioriteren in netcongestiegebieden, gepubliceerd door de Autoriteit Consument en Markt (ACM), maakt dit mogelijk. Naar verwachting is de resterende ruimte hierdoor snel vergeven in grote delen van Nederland. Gemeenten bepalen straks welke projecten voorrang krijgen bij deze herverdeling. Dat geeft gemeenten een nieuwe rol en vraagt om snelle actie. Waar begin je? En hoe pak je dit de komende maanden aan?
De uitdaging
Het nieuwe ACM prioriteringskader vraagt om scherpe keuzes. Vanaf 2026 bepalen gemeenten mede welke ontwikkelingen voorrang krijgen bij het toekennen van schaarse netcapaciteit. Het kader kent ‘maatschappelijke prioriteit’ toe aan functies binnen drie categorieën: congestieverzachters, nationale veiligheid en basisbehoeften. Woningbouw valt binnen de derde categorie: de basisbehoeften. Gemeenten kunnen zelf prioriteit aanvragen voor ontwikkelingen op de wachtlijst bij de netbeheerder. Krijgt een ontwikkeling prioriteit, dan schuift die omhoog op de wachtlijst en gaat de afhandeling sneller dan bij aanvragen zonder prioriteit.
Dat betekent een nieuwe taak voor gemeenten. Je hebt een inventarisatie nodig van alle projecten die eraan komen, gevolgd door strategische keuzes: welke projecten hebben prioriteit? En hoe zorg je voor tijdige aanmelding mét prioriteit bij de netbeheerder? De uitdaging groeit doordat netbeheerders hun nieuwe werkwijzen nog niet volledig hebben uitgewerkt.
Ook kan regionale concurrentie ongelijk uitpakken. Hebben grotere gemeenten met meer capaciteit in hun organisatie straks een strategisch voordeel ten opzichte van kleinere gemeenten? Kun je regionaal samenwerken en tot gezamenlijke prioritering van woningbouwprojecten komen?
Vanaf 1 januari 2027 groeit de uitdaging verder. De resterende netruimte wordt dan ook verdeeld over de 4e categorie (aanvragen zonder prioriteit). Dat kan ertoe leiden dat woningbouwprojecten die vóór het einde van 2026 niet concreet genoeg zijn om aan te melden bij de netbeheerder, jaren vertraging oplopen. In de onderstaande tijdlijn is de overgangstermijn (voor zover nu bekend) weergegeven. En stap voor stap welke acties gewenst zijn vanuit de gemeente.
Wat kun je als gemeente nu al doen?
Zorg dat je nu alvast je ‘huiswerk’ doet, zodat je direct kunt handelen zodra netbeheerders hun nieuwe werkwijze gereed hebben.
Stap 1: Haal een bestuurlijke opdracht op (indien nodig)
-
Om goed voorbereid aan de slag te gaan, organiseer je een duidelijke bestuurlijke opdracht. Daarmee creëer je intern mandaat en urgentie.
-
Vraag om een bestuurlijke opdracht voor het vormen van een breed projectteam binnen de organisatie. Dit team bundelt expertise vanuit onder andere energie, gebiedsontwikkeling, mobiliteit, economie en vastgoed.
-
Maak heldere afspraken over coördinatie. Bepaal wie het proces trekt, welke rollen collega’s hebben en hoe besluiten worden voorbereid.
-
Richt een structurele informatievoorziening in naar projectmanagers. Zij moeten weten waarom dit urgent is, welke informatie nodig is en wanneer zij zelf in actie komen.
Een gedeeld gevoel van opdracht en een strakke structuur voorkomt ad hoc handelen zodra de nieuwe werkwijze ingaat.
Stap 2: Breng ontwikkelingen in beeld
Breng in kaart welke ontwikkelingen in jouw gemeente de komende jaren netcapaciteit vragen.
-
Inventariseer alle projecten met een nieuwe of zwaardere aansluiting. Kijk domeinbreed: naast woningbouw ook economie, onderwijs, mobiliteit en vastgoed.
-
Ga na welke projecten of functies binnen projecten prioriteit krijgen volgens het nieuwe prioriteringskader. Veel ruimtelijke projecten waar de gemeente aan werkt vallen in categorie 3.
-
Denk voor de inventarisatie aan:
o Gebiedsontwikkelingen
o Woningbouwprojecten
o Scholen en maatschappelijke voorzieningen
o Laadpleinen en OV knooppunten
Deze inventarisatie vormt de basis voor het bepalen van urgentie, volgorde en toekomstige aanvragen bij de netbeheerder.
Stap 3: Breng een tijdlijn en prioritering aan
Zodra duidelijk is welke projecten in categorie drie vallen, breng je volgorde en haalbaarheid in beeld.
-
Maak een tijdlijn: wanneer heeft elk project ongeveer een aansluiting nodig? Is dat 2027, 2029 of later?
-
Bepaal welke projecten nu al voldoen aan de ‘bewijslast’ voor het aanvragen van capaciteit en prioriteit. Sommige projecten zijn vergevorderd (met duidelijke fasering, programma en financiële onderbouwing), andere zitten nog vroeg in de ontwikkeling. Let op: er komt een mogelijkheid voor gemeenten om ‘vervroegd’ capaciteit aan te vragen voor woningbouwplannen. Deze mogelijkheid moet in oktober beschikbaar komen. De bewijslast hiervoor is nog niet bekend.
-
Leg een voorlopige prioritering vast. Welke projecten zijn het meest urgent, hebben het grootste maatschappelijke belang of lopen het meeste risico op vertraging?
Met een voorlopige prioritering kun je snel schakelen zodra de netbeheerder aangeeft welke documentatie nodig is voor vervroegd aanvragen en hoe het aanvraagproces eruitziet.
Stap 4: Zoek regionale afstemming
Gemeenten delen vaak een onderstation en voedingsgebied. Intensiveren van de samenwerking met buurgemeenten in hetzelfde voedingsgebied ligt dus voor de hand. Je bent afhankelijk van elkaar en tegelijk elkaars ‘concurrent’ bij schaarste op het net.
Verken hoe je elkaar versterkt. Grotere gemeenten hebben vaak meer capaciteit om dossiers op tijd klaar te maken; kleinere gemeenten profiteren van een gezamenlijke aanpak en kennisdeling.
Een van de belangrijkste oplossingsrichtingen waarop gemeenten kunnen sturen binnen dit vraagstuk is netbewuste nieuwbouw. In ons volgende blog vertellen we hier meer over. Wil je in de tussentijd meer weten over het ACM prioriteringskader? Stuur ons vooral een berichtje.
