De nieuwe werkelijkheid: woningen jarenlang op de wachtlijst
Sinds 1 oktober kunnen gemeenten via de nieuwe landelijke werkwijze ‘eerder aanvragen’ netcapaciteit aanvragen voor hun woningbouwplannen en scholen voor de komende tien jaar. Over dit proces schreven wij eerder dit blog. Gemeenten moesten de afgelopen maanden onder stoom en kokend water hun projecten in kaart brengen, projectgegevens verzamelen, beleid opstellen, projecten prioriteren en bestuursverklaringen tekenen om ervoor te zorgen dat ze hun plannen op tijd konden aanvragen per 1 oktober. Gemeenten zien deze aanmeldmogelijkheid als laatste kans om stroom te bemachtigen voor de toekomstige woningbouw en onderwijshuisvesting. Op veel plekken in Nederland zit het elektriciteitsnet bijna vol. Daarom hebben veel gemeenten ingezet op het aanvragen van alle plannen die in beeld zijn, ongeacht hoe concreet deze plannen zijn.
Netbeheerders zien ook dat gemeenten zich maximaal inzetten voor het zekerstellen van hun woningbouwplannen. 1 juli 2026 was een eerdere deadline voor het aanvragen van woningbouwplannen via de overgangsregeling. Toen al ontvingen de netbeheerders ruim twee keer zo veel woningbouwplannen als een jaar eerder. Voor de overgangsregeling kreeg de regionale netbeheerder Stedin bijvoorbeeld al meer dan 270.000 woningen aangemeld, terwijl Stedin jaarlijks zo’n 25.000 nieuwbouwwoningen aansluit. Enexis kon ruim 60% van de projecten uit de overgangsregeling niet inpassen. En ook landelijk is het signaal vanuit koepelorganisatie Netbeheer Nederland dat slechts de helft van de voor 1 juli aangevraagde projecten past op het net.
Bij de nieuwe werkwijze van 1 oktober verwachten wij hetzelfde beeld: gemeenten zetten hoog in en netbeheerders kunnen de vraag niet bijbenen. Veel woningbouwprojecten blijven daardoor op de wachtlijst staan totdat het net is uitgebreid of totdat er op een andere manier meer ruimte ontstaat. In sommige regio’s kan dit jarenlang duren.
Aantal aangevraagde plannen vs. hoeveel capaciteit de netbeheerders hebben voor de plannen
Zodra duidelijk is welke projecten capaciteit krijgen en welke op de wachtlijst blijven, verschuift de vraag naar wat er binnen de beschikbare ruimte nog wél kan. Liander, Stedin en Enexis, de drie grootste regionale netbeheerders, roepen in hun berichtgeving over woningbouwaanvragen op om de beschikbare netcapaciteit beter te benutten. Zo kunnen zoveel mogelijk woningen aansluiten. Netbewust bouwen speelt daarbij een belangrijke rol.
Wat is netbewust bouwen?
Netbewust bouwen betekent dat je een gebied zo ontwerpt en ontwikkelt dat de piekbelasting op het elektriciteitsnet beperkt blijft. Niet door minder woningen te bouwen, maar door slimmer met energiegebruik om te gaan. Het gaat om wijken die minder elektriciteit vragen én het energiegebruik beter over de dag spreiden, zodat er minder hoge pieken op het net ontstaan.
Denk bijvoorbeeld aan:
-
Collectieve warmteoplossingen die de elektriciteitsvraag verminderen.
-
Slim laden van elektrische auto’s buiten de piekmomenten (7.00 – 10.00 uur en 16.00 – 21.00 uur).
-
Lokale opwek van energie in combinatie met opslag.
-
Energiebesparing door vergaande isolatie van woningen en gebouwen.
- Slimme aansturing van installaties zodat ze buiten de pieken elektriciteit vragen.
- Een mix van functies in een wijk die vraag en aanbod beter in balans brengt.
Het doel is eenvoudig: zoveel mogelijk woningen en voorzieningen realiseren binnen de beschikbare netcapaciteit.
De benodigde netcapaciteit van aangevraagde woningen wordt kleiner, doordat ze netbewust worden ontwikkeld
Veel kennis, weinig toepassing
De afgelopen jaren is veel kennis ontwikkeld over netbewust bouwen. Er zijn handreikingen, ontwerpprincipes, pilotprojecten en onderzoeksrapporten. De meeste gemeenten zien netbewust bouwen dan ook als een logische stap. Toch komt het in de praktijk nog beperkt van de grond.
Gemeenten weten vaak niet welke sturingsmogelijkheden ze hebben en op welk moment in het planproces welke keuzes nodig zijn. De kennis binnen de organisatie is bovendien versnipperd. Kennis over netcongestie ligt meestal bij het team energietransitie, terwijl de keuzes vallen bij gebiedsontwikkeling, grondzaken en vergunningverlening. Daarnaast vraagt netbewust bouwen om samenwerking met partijen die niet vanzelf met elkaar aan tafel zitten, zoals de netbeheerder, ontwikkelaars en corporaties. De rollen en verantwoordelijkheden tussen hen zijn vaak nog niet belegd. Juist daar liggen de lastige vragen: wie neemt het initiatief, wie investeert in collectieve oplossingen zoals een buurtbatterij en wie neemt het beheer op zich? De vraag die we in de praktijk het vaakst horen, is misschien wel de meest basale: wanneer is iets eigenlijk netbewust? Er bestaat nog geen eenduidige maatstaf. Daardoor is het lastig om eisen te stellen aan ontwikkelaars of plannen met elkaar te vergelijken.
Op landelijk niveau komt daar verandering in. Het Rijk werkt aan een landelijke norm voor netbewuste nieuwbouw, die naar verwachting vanaf 1 januari 2028 in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) komt. Wij verwachten dat deze norm een maximumeis aan het piekverbruik van elektriciteit in nieuwbouwwoningen wordt gesteld en dat wijken een zeker reactievermogen op externe signalen moeten hebben, bijvoorbeeld via een energiemanagementsysteem (EMS). De precieze uitwerking van de norm moet nog worden vastgesteld. Gebiedsontwikkelingen die nu starten of in een vroege planfase zitten, worden grotendeels na 2028 opgeleverd en moeten dus aan de norm voldoen. Wachten is daarom geen optie. Gemeenten en ontwikkelaars die zich nu voorbereiden, hoeven later niet bij te sturen.
De aanpak van TwynstraGudde
De uitdaging zit niet in de techniek of kennis rondom netbewust bouwen, maar in de toepassing en de organisatie ervan. Daar helpt TwynstraGudde bij. Met onze aanpak voor netbewuste gebiedsontwikkeling nemen we energie vanaf de start mee. De basis is een routekaart die aansluit op het gemeentelijk planproces dat er al is, het is geen apart traject. In vier stappen brengen wij de ambities voor het gebied in beeld, analyseren wij wat de ontwikkeling betekent voor de energievraag en de netcapaciteit, verkennen wij oplossingen en werken wij toe naar een voorkeursrichting die haalbaar, betaalbaar en bestuurlijk vast te leggen is.

Wij kijken daarbij niet alleen naar de techniek. Wij organiseren de samenwerking tussen gemeente, ontwikkelaars, corporaties en netbeheerder. Rollen en verantwoordelijkheden worden duidelijk belegd. Partijen zitten tijdig en met mandaat aan tafel. Zo kunnen bestuurders keuzes maken op basis van heldere, realistische scenario’s. De gemeente behoudt zo de regie op de gebiedsontwikkeling.
Benieuwd wat netbewust bouwen betekent voor jouw project? Lees meer over onze aanpak of neem contact op met een van ons.
Dit blog is in samenwerking met Joël Lapré geschreven.