De voorbereiding van een gemeentelijke herindeling is een proces op zich. Nog voordat de Wet algemene regels herindeling in werking treedt, moet je als gemeente weten wat je wilt, je bestaande fusiepartners informeren en draagvlak opbouwen. Vaak verkennen gemeenten direct mogelijke partners, terwijl ze zelf nog niet scherp hebben wat ze eigenlijk willen. Of ze stellen beslissingen zo lang uit, dat de noodzaak om te handelen verdwijnt in eindeloze onderzoeken.
De momentumparadox
De druk op kleine gemeenten loopt op. De financiële ruimte neemt af, sleutelmedewerkers vertrekken en specialistische kennis ontbreekt. De dienstverlening komt onder druk te staan. Dit is voor sommige gemeenten aanleiding om zich te oriënteren op hun bestuurlijke toekomst. Je kunt kiezen voor versterking van de eigen organisatie, samenwerking of samengaan met andere gemeenten. Ook al is de urgentie groot, de besluitvorming verloopt niet altijd voortvarend. Gemeenten starten eerst met een scan om de situatie in kaart te brengen. Die leidt tot aanbevelingen voor vervolgonderzoek. Dat vervolgonderzoek toont alternatieven, die vervolgens moeten worden doorgerekend. En ergens in dat proces overtuigen bestuurders zichzelf dat het misschien wel meevalt. De noodzaak tot handelen verdwijnt in de onderzoeken die bedoeld waren om helderheid te geven.
Daar komt bij dat – als herindeling de voorkeursoptie is - niemand écht graag wil herindelen. Inwoners begrijpen vaak niet waarom het nodig is. Ze vrezen voor hun identiteit, hun gemeenschapsgevoel en de nabijheid van voorzieningen. Voor medewerkers brengt het veel onzekerheid met zich mee. En verkiezingen zijn altijd in zicht. Voor wethouders en raadsleden voelt uitstellen daarom veiliger dan handelen.
Politieke moed betekent het verschil zien tussen uitstellen (dat momentum wegneemt en leidt tot besluiteloosheid) en beraadslagen (dat draagvlak bouwt en leidt tot gedragen keuzes). Het vraagt om eerlijkheid: er is geen perfect moment, geen ideale partner en geen garantie op publiek enthousiasme. Toch moet je een richting kiezen.
Het interne huiswerk: bezint eer ge begint
Voordat je mogelijke herindelingspartners verkent, is het van belang om als college en raad op een aantal cruciale punten helderheid te hebben. Die interne helderheid begint bij de vraag: wat wil je als gemeente zijn? Niet wat je móet door externe druk, maar wat je kíest. Wat is de identiteit van je gemeente? Wat zijn je kernwaarden? Wat wil je behouden? Welke rol zie je voor jezelf in de regio? Een betrouwbare fusiepartner weet wat ze wil en kan dat duidelijk uitdragen. Dit gesprek voer je intern, voordat je met potentiële partners praat. Want zodra je je oriënteert op herindeling, gebeurt dat in de openbaarheid.
Bepaal ook welke elementen niet onderhandelbaar zijn en waar je flexibel kunt zijn. Denk aan identiteit van de potentiële partners, beleidsvoornemens, schaal en bestuurscultuur. Op welke punten ben je bereid water bij de wijn te doen? Visie is belangrijk, maar je kunt niet zo rigide zijn dat je elke potentiële partner afwijst omdat ze niet perfect matchen. Zeker niet omdat deze processen grotendeels in de openbaarheid plaatsvinden.
De loyaliteitskwestie: omgaan met bestaande partners
Veel kleine gemeenten werken al intensief samen, bijvoorbeeld via een ambtelijke fusie. Zodra je als gemeente je bestuurlijke toekomst verkent, ontstaat er spanning met die bestaande partner(s). Als één gemeente uit een ambtelijke samenwerking wil herindelen, moeten alle andere partners hun toekomst heroverwegen. Wat betekent het vertrek van één partner voor de rest? Kan de samenwerking dan nog wel voortbestaan? Dit levert een dilemma op: volledige transparantie is moeilijk als je nog aan het oriënteren bent. Maar niets zeggen kan bestaande partners voor onaangename verrassingen stellen.
Start het gesprek zodra je besluit te gaan oriënteren op je bestuurlijke toekomst. Informeer je partners tijdig als zich een richting aftekent. Wees eerlijk over je overwegingen en de druk die je voelt, zonder conclusies te trekken over de toekomst van de samenwerking. Geef je partners ruimte om hun eigen positie te bepalen. Het vraagt lef om dit gesprek vroeg te voeren.
Politieke moed: handelen met helderheid
Politieke moed wordt vaak gezien als doorzetten tegen verzet. Maar moed in dit proces, als je kiest voor herindeling, is iets anders. Het is de bereidheid om noodzakelijke beslissingen te nemen, met helderheid over wat je kiest en waarom, terwijl je oprecht begrip probeert op te bouwen.
Die helderheid begint intern. College en raad spreken zoveel als mogelijk met één stem over waarom dit nodig is en waar je naartoe wilt. Het vraagt ook om transparantie naar buiten en het vroegtijdig betrekken van inwoners en andere stakeholders. Medewerkers, maatschappelijke partners en belanghebbenden hoeven niet mee te beslissen over óf er een herindeling komt, maar neem hen wel mee in het denkproces. Wees eerlijk over de druk die er is en de beperkingen waar je tegenaan loopt.
Zorg voor een duidelijke tijdlijn. Geen eindeloze scans en onderzoeken, maar heldere momenten waarop besluiten vallen. Zo houd je het momentum vast en voorkom je dat het proces jaren voortsuddert.
Met dit voorwerk kun je anders met potentiële herindelingspartners aan tafel. Je weet wat je wilt en wat je dealbreakers zijn. Het gesprek wordt concreet: passen onze ambities bij elkaar? Die helderheid helpt het proces. Het principebesluit volgt dan logisch in een zorgvuldig proces. De raad kent de overwegingen. Bestaande partners zijn geïnformeerd. Potentiële partners weten waar ze aan toe zijn. Geen verrassingen.
De werkelijke politieke uitdaging is niet het herindelen zelf. Het is het proces ervoor: intern helderheid creëren over wat je wilt, bestaande partners informeren over je twijfels, met inwoners het gesprek voeren over waarom het nodig is en met potentiële partners verkennen of er gedeelde grond is. Dat werk bepaalt of een herindeling slaagt.
Meer weten? TwynstraGudde begeleidt gemeenten en provincies bij bestuurlijke toekomstverkenningen, fusietrajecten en het navigeren van complexe bestuurlijke processen. Neem contact op met een van ons.
