Hoe social design ruimte maakt voor nieuwe oplossingen

Aan tafel

Bij basisschool De Aremberg in Zwartsluis werd in 2018 een bijzonder project opgezet om de verkeersveiligheid te verbeteren: leerlingen kwamen zelf in actie. Ze werden de ‘omgevingsmanagers’ van het schoolplein, noteerden overtredingen en beloonden goed verkeersgedrag met een stempel. Het idee ontstond nadat social designer Pim Meijer was ingeschakeld om de verkeersveiligheid bij het halen en brengen te helpen verbeteren. In Zwartsluis waren de gemeente, de school en ouders er al lange tijd met elkaar over in gesprek. Maar Pim merkte op dat één belangrijke groep steeds ontbrak aan tafel. ‘De kinderen 
zelf’, zegt hij, terugblikkend op het traject. ‘Terwijl zij juist graag wilden bijdragen en hun invloed op het gedrag van ouders vaak groot is.’

Dat inzicht vormde het startpunt voor een aanpak waarin het perspectief van de kinderen centraal stond. ‘De leerlingen mochten zelf bedenken hoe de rol van omgevingsmanager eruitzag’, vertelt Pim. ‘Ze ontwierpen een logo, maakten regels, 
organiseerden een ouderavond en ontwikkelden zelfs een theorie- en praktijkexamen voor nieuwe omgevingsmanagers.’ De aanpak werkte. In een pilot van zeven weken verbeterde het verkeersgedrag rond de school merkbaar. Pim: ‘Als een meisje van acht je aanspreekt op je rijgedrag waar andere ouders bijstaan, laat je dat niet nog een keer gebeuren.’ 

Een nieuwe blik

Het project laat zien hoe social design nieuwe perspectieven kan bieden op hardnekkige problemen. De kern van het vakgebied is een ontwerpen de manier van werken, toegepast op maatschappelijke vraagstukken, legt collega-designer Eva Dijkema uit. ‘Social designers onderzoeken waarom vraagstukken nou zo complex zijn, in welke denkcirkels we vastzitten en hoe we daaruit kunnen komen. Daar heb je een nieuwe blik voor nodig.’ Ze benadrukt dat die aanpak niet alleen relevant is voor de verkeersveiligheid. ‘Je kunt social design ook toepassen op een technisch vraagstuk, zoals de ontwikkeling van drones of de aanleg van een tunnel.

Zo’n vernieuwende aanpak is hard nodig, denkt Eva. ‘Mobiliteitsvraagstukken worden steeds complexer. De openbare ruimte wordt schaarser en opgaven raken steeds meer met elkaar verweven. Mobiliteit, energie, klimaat en leefbaarheid haken allemaal op elkaar in. Wanneer je projecten geïsoleerd benadert, vanuit één specifiek domein, loop je het risico om het grotere geheel uit het oog te verliezen. Een ontwerpende aanpak helpt om vanaf dag één rekening te houden met alle perspectieven.’ Ze noemt het voorbeeld van het doortrekken van de Noord/Zuidlijn in Amsterdam.

Op papier is dat vooral een technisch infrastructuurproject: waar loopt het spoor, waar komen de haltes en hoe zorg je voor voldoende capaciteit? Maar zo’n lijn verandert ook de sociale dynamiek van een gebied. Langs een deel van het traject ligt bijvoorbeeld een van de grootste cruisingplekken van Nederland, een ontmoetingsplek voor homoseksuele mannen. ‘Als daar ineens zes keer per uur een metro langskomt en er een halte komt, verandert dat gebied. Dan komen er andere bezoekers en zijn mensen minder anoniem’, zegt Eva. ‘En door ontwerpend onderzoek worden dat soort dynamieken zichtbaar.’

Vertrouwen in het onbekende

Pim ziet social design als een manier om het verschil te maken. ‘We willen mensen die niet gehoord worden een plek aan tafel geven. Bijvoorbeeld door die plek zelf te ontwerpen, of door hun relatie met andere partijen opnieuw te ontwerpen.’ Daarbij spelen volgens hem drie ingrediënten een belangrijke rol: inlevingsvermogen, creativiteit en vormvrijheid.

Inlevingsvermogen betekent dat je zonder oordeel probeert te begrijpen hoe anderen naar een probleem kijken. Creativiteit helpt om nieuwe oplossingen te bedenken. En vormvrijheid betekent dat je aan het begin nog niet weet wat de uitkomst zal zijn. ‘In veel projecten ligt vooraf vast dat er een rapport of plan moet komen’, zegt Pim. ‘Bij social design weten we vaak pas 
halverwege wat de uiteindelijke vorm wordt. Toen ik voor het eerst op dat schoolplein stond, wist ik nog niet dat we een omgevingsmanagersfunctie aan het ontwerpen waren.’

Voor opdrachtgevers kan die werkwijze spannend zijn, merkt Eva. ‘Je moet het vertrouwen hebben om te werken aan een uitkomst die je nog niet kent. Als ontwerpers zijn wij dat gewend, maar voor veel opdrachtgevers is dat een uitdaging.’ Toch kan juist die openheid helpen om complexe vraagstukken anders te benaderen. ‘Een ontwerpende aanpak leidt tot een breder perspectief op de vraag, en daarmee tot meer kansen en oplossingen.’

Dit artikel is onderdeel van ons nieuwe magazine 'De toekomst beweegt- Onderweg naar een nieuw mobiliteitssysteem'. Een magazine over de toekomst van mobiliteit met inzichten over bereikbaarheid, ruimte, duurzaamheid, innovatie en samenwerking. Download het hele magazine hieronder.