Blogreeks - Blog 2 De netwerkgemeente als oplossing voor maatschappelijke vraagstukken

In blog 2 van mijn blogreeks over de ontwikkeling van een traditionele overheidsorganisatie naar een moderne netwerkorganisatie ga ik in op het veranderend speelveld waarin lokale overheden urgente en complexe maatschappelijke vraagstukken oppakken. Hoe kan een netwerkorganisatie hierbij helpen?

Toegevoegd door Helmuth Stoop op 1 september 2020

De omgeving verandert voortdurend en de lokale overheid verandert mee. Van een verticaal geordende, centraal aangestuurde top-down samenleving gaan we steeds meer naar een horizontale, decentrale, bottom-up samenleving met gemeenschappen, coöperaties en virtuele en fysieke netwerken. Ook de structuur van de economie verandert. Net als de rol van de overheid. Participatie van bewoners is bijvoorbeeld niet meer weg te denken en gemeentelijke organisaties hebben lang niet meer altijd een leidende rol bij het oplossen van vraagstukken.

Hoe kun je in dit veranderend speelveld als lokale overheid zo goed mogelijk urgente en complexe maatschappelijke vraagstukken oppakken, zoals decentralisaties in de zorg, de energietransitie en de nieuwe omgevingswet? Wat betekent dit voor de rol van medewerkers bij de lokale overheid, voor gemeenteraden en colleges van B&W? En hoe kan de organisatie-inrichting een bijdrage leveren?

Deze vragen krijgen in het boek De Karavaan antwoord vanuit diverse organisatietheorieën. Om de waarde van de moderne netwerkgemeente als bestuursvorm te begrijpen, kijken we in het boek ook naar de geschiedenis van de samenleving en haar besturing. Aan bod komen thema’s als vertegenwoordiging (participatieve versus representatieve democratie), Rijnlands versus Angelsaksisch model, complexiteit van systemen (van solide naar chaotische ordening), de rol van de overheid, de rol van de beleidsambtenaar, de regiegemeente, opgavegericht werken, de netwerksamenleving en programmatisch werken.

Van representatieve naar participatieve democratie

Van oudsher was de lokale overheid onderdeel van de ‘representatieve democratie’ met een hiërarchische omgeving, gekozen volksvertegenwoordigers met de democratische legitimatie en verantwoording die daarbij hoort, en het nemen van regie door zich uitvoerend en informerend op te stellen. Naast deze ‘klassieke’ politiek zien we aan de andere kant de opkomst van de ‘nieuwe’ politiek, zoals Paul ‘t Hart (2014) die omschrijft: de participatieve democratie. Daarin gaat het om netwerkontwikkeling, gezamenlijke besluitvorming, meer gelijkwaardige samenwerking, interactie en dialoog. Dat vraagt om een andere organisatiestructuur.

Beeld blog 2 Zundert

Van oude mechanische systemen naar natuurlijke, open systemen

Lokale overheden zijn vaak nog traditioneel functioneel georganiseerd, in verticale, hiërarchische afdelingsstructuren. Maar in een wereld die wordt gekenmerkt door snelle verandering, complexiteit en verrassende ontwikkelingen, kunnen managers niet meer op de oude vertrouwde manier de enorme beweging binnen of buiten de organisatie meten, voorspellen of controleren. Een meer horizontale structuur zet aan tot crossfunctionele samenwerking van teams, waardoor organisaties zich beter kunnen aanpassen aan de omgeving. Dat hoort bij wat Daft (1982) het ‘open systeem’ noemt. Van oude mechanische systemen zien we dan ook steeds meer een verschuiving naar natuurlijke, open systemen.

Weg met de hiërarchie

Zo’n open systeem werkt met ‘verbindingsofficieren’, specialisten op onderdelen in gedifferentieerde functies, teamwerk en integrale samenwerking, participatie en decentralisatie. Waar voorheen zorgvuldig afgebakende taken waren opgesplitst in gespecialiseerde onderdelen en de kennis en beheersing van die taken in de top van de organisatie lag, is er in het huidige speelveld behoefte aan medewerkers die met elkaar bijdragen aan de gezamenlijke taak. Via teamwerk worden taken steeds bijgesteld en verfijnd. Kennis en beheersing van taken is daardoor overal in de organisatie aanwezig. Dit gedijt het beste bij weinig hiërarchie, controle en regels. De elementen van de organisatie weerspiegelen daarmee de kenmerken van de veranderende samenleving.

Lef om op alle vlakken tegelijk te veranderen

Twee op de drie gemeenten zeggen inmiddels geheel of gedeeltelijk opgavegericht te werken: niet de structuur van de organisatie is leidend, maar de aanpak van maatschappelijke knelpunten. Er wordt gewerkt met multidisciplinaire teams, eventueel met stakeholders. Deze teams zijn idealiter flexibel en kennen een wisselende samenstelling, passend bij de kernmerken van de opgave. Dat is in de praktijk nog niet zo eenvoudig.

De Karavaan

De Karavaan laat zien hoe Zundert transformeerde tot een netwerkgemeente waarbij in de aanpak van de opgaven het vermogen is gecreëerd te balanceren tussen representatieve en participatieve democratie. Dit lukte dankzij het lef om op alle vlakken tegelijk te veranderen - personeel, organisatiestructuur, strategie, beleid, werkprocessen en huisvesting. Door partijen te verbinden en de talenten van mensen echt te benutten met vrije speelruimte, ontstaat een multipliereffect. Een dusdanige verandering realiseren vanuit de visie op menselijk kapitaal en de verbinding met de opgave, in plaats van vanuit een businessmodelgedachte, is uniek voor een Nederlandse gemeente.

Wil je de volgende blogs automatisch in je mail ontvangen? Vul dan onderstaand interesseformulier in.

In de periode tussen 2016-2020 ontwikkelde de Brabantse gemeente Zundert zich van een traditionele overheidsorganisatie naar een moderne netwerkorganisatie. Het boek De Karavaan; op weg naar een moderne overheidsorganisatie vertelt het verhaal van de reis die de gemeente maakte onder leiding van Catharine Verberne (directeur) en Guus Broos (gemeentesecretaris). En met succes: Zundert werd in 2019 genomineerd voor Beste Overheidsorganisatie 2019 van de Vereniging voor Overheidsmanagement (VOM).

Vanuit mijn expertise programmamanagement en fascinatie voor organisatieontwikkeling van lokale overheden, mocht ik een groot deel van die reis mee maken. Ik vulde het praktijkverhaal van Catharine en Guus aan met theoretische perspectieven. Het verhaal is niet om een-op-een te kopiëren, wel om te inspireren.

Ja, ik ben geïnteresseerd

Neem contact op met

Alle mensen

Neem contact op met

Alle mensen

Blijf op de hoogte

Ontvang de nieuwsbrief.

Vragen?

Je kunt ons mailen of bellen 033 467 77 77

Impact op morgen.