Amsterdam kiest voor een kenniscentrum waar expertise centraal wordt gebundeld. Rotterdam zet in op een netwerkaanpak waarbij ambtenaren zelf initiatief nemen. We zetten beide modellen op een rij.
Het kenniscentrum model
De gemeente Amsterdam maakt gebruik van een kenniscentrum model. Dit model draait om het intern bundelen van unieke kennis en expertise en deze gericht in te zetten voor innovatie. Door te werken met thematische teams en centrale programmaleiding ontstaat een dynamic capability. Dit de mogelijkheid om snel te schakelen tussen urgente maatschappelijke thema’s, zoals digitalisering, duurzaamheid en sociale innovatie.
Bovendien fungeert het kenniscentrum als een plek voor gezamenlijk leren, waarbij inzichten uit uiteenlopende projecten worden verzameld en verder ontwikkeld. Door teams thematisch te organiseren, wordt interdisciplinair samenwerken en het delen van best practices gestimuleerd. Hierdoor ontstaat een continue innovatiecyclus die niet afhankelijk is van losse initiatieven.
Kenmerken
Centraal innovatieteam
De afdeling is georganiseerd als een specialistische eenheid waarin meer dan honderd medewerkers hun expertise bundelen rondom innovatievraagstukken. Binnen deze afdeling wordt gewerkt in thematische teams die zich richten op urgente maatschappelijke thema’s, zoals de digitale stad, mobiliteit en duurzaamheid.
Door centrale coördinatie wordt gezorgd voor strategische richting en programmaleiding. Innovatieprojecten worden uitgevoerd voor het college of meerdere wethouders, waardoor de afdeling als een strategisch programmahuis fungeert.
'We doen veel in opdracht van de lijn, maar willen ook échte doorbraken vinden die voor de lijn nog onbekend zijn, horizon 2 en 3', aldus Yuki Tol, Trendonderzoeker Innovatie bij de gemeente Amsterdam.
Fysieke locatie met een sociale functie
De fysieke locatie op het Marineterrein stimuleert samenwerking met externe partners en biedt ruimte voor ontmoeting, experimenten en presentaties. De sfeer is positief en open, met aandacht voor diversiteit en teamgevoel.
Methodische aanpak en oog voor ethiek
Er wordt gewerkt met verschillende methoden zoals Design thinking, systemisch ontwerp, design sprints en proof-of-concepts. De gemeente werkt iteratief en leert continu. Met methoden als het Socratisch dialoog gaat de innovatiafdeling in gesprek over waarden. Daarnaast maakt de gemeente gebruik van de ethische bijsluiter, toegepast door ethiek officers op alle nieuwe innovaties om te toetsen of deze voldoen aan de ethische waarden.
De netwerkaanpak
De netwerkaanpak, zoals toegepast in de Gemeente Rotterdam, draait om het stimuleren van relaties, communicatie en autonomie om innovatieve ideeën te verspreiden. Door communities te vormen rond thema’s en ambtenaren aan te moedigen zelf initiatief te nemen (‘Geen toestemming vragen, neem de ruimte’), worden voorlopers in innovatie aangemoedigd en krijgt vernieuwing snel voet aan de grond.
Bovendien zorgt deze aanpak ervoor dat leiderschap en verantwoordelijkheid voor innovatie gedeeld worden door meerdere personen en teams. Op deze manier ontstaat een flexibele, adaptieve organisatie waarin medewerkers zich betrokken en eigenaar voelen bij verandering en vernieuwing.
Kenmerken
Huiskamer van communities
Gemeente Rotterdam kiest voor een netwerkaanpak: innovatie wordt niet centraal bedacht en uitgerold, maar ontstaat via verkenning en samenwerking binnen gedistribueerde netwerken. Medewerkers krijgen de ruimte om te experimenteren en te leren, waardoor een cultuur van vrijheid en ontwikkeling wordt bevorderd.
Het initiatief ‘Vonk’ fungeert als huiskamer voor het innovatienetwerk, waar ontmoeting en uitwisseling centraal staan. Hier worden mensen verbonden, intrinsieke motivatie gestimuleerd en silo’s doorbroken. Het doel is het versterken van het vernieuwend vermogen van zowel de stad als haar medewerkers en partners. Een essentiële motor voor maatschappelijke transformatie.
Innovatie reikt verder dan technologie en verbindt met grotere thema’s als duurzaamheid, klimaat, participatie, inclusie en publieke dienstverlening. Technologie fungeert als hulpmiddel binnen deze bredere maatschappelijke bewegingen.
Verkenning boven implementatie
Vonk focust op het verkennen van technologieën en maatschappelijke bewegingen, niet op implementatie. Medewerkers blijven eigenaar van hun probleem en worden uitgenodigd om samen te onderzoeken of technologie een mogelijke oplossing biedt.
Faciliterende rol
Innovatiespecialisten zetten in op procesbegeleiding in plaats van projecteigenaarschap. Innovatie bij Gemeente Rotterdam krijgt vorm als een proces van continue verkenning en leren. Ambtenaren krijgen de ruimte om zelfstandig te experimenteren en eigen ideeën te onderzoeken, waarbij middelen of facilitators aangevraagd kunnen worden.
Het team stimuleert ontmoetingen en verbindt mensen, waarbij het gesprek en uitwisseling centraal staan. Zo ontstaat een cultuur waarin vrijheid en ontwikkeling de basis vormen. De focus ligt op het ondersteunen van initiatieven en het samen ontdekken van de waarde van nieuwe technologieën en maatschappelijke bewegingen.
'Wij implementeren helemaal niets. Wij verkennen alleen maar wat de nieuwe technologieën zijn en of dat mogelijk een oplossing zou kunnen zijn', zegt Gerard Nijboer, Procesmanager Innovatie bij de gemeente Rotterdam.
Voordelen en uitdagingen per model
We zijn geïnspireerd geraakt door de verhalen van Gemeente Amsterdam en Gemeente Rotterdam en hebben hierop gereflecteerd vanuit onze eigen ervaring met het organiseren van innovaties. We zien deze twee benaderingen vaker terug, maar ook een hybride model waar beide benaderingen gecombineerd worden. Alle drie de opties kunnen goed werken mits rekening wordt gehouden met de bijbehorende uitdagingen. Hieronder de voordelen en uitdagingen van elk model op een rijtje.
Voordelen en uitdagingen van het kenniscentrum model
| Voordelen | Uitdagingen |
| Een kenniscentrum beschikt over een breed scala aan competenties, variërend van AI-experts tot systemisch ontwerpers, waardoor multidisciplinaire innovatie wordt gestimuleerd. Daarnaast is er volop ruimte voor experimenten: de fysieke locatie en een open cultuur stimuleren creativiteit en samenwerking, zodat vernieuwende ideeën daadwerkelijk tot bloei kunnen komen. Dankzij sterke bestuurlijke verankering, met directe lijnen naar wethouders, krijgt innovatie politieke steun en strategische relevantie. | Om innovatie binnen dit model te laten slagen is eigenaarschap en betrokkenheid vanuit de lijnorganisatie essentieel. Medewerkers voelen zich in dit model niet per definitie eigenaar van de innovatieprojecten. Ook is borging en opschaling een complexe uitdaging. Het kenniscentrum moet voortdurend inzetten op het organiseren van draagvlak en het zichtbaar maken van de toegevoegde waarde van innovatie om dit te realiseren. |
Voordelen en uitdagingen van de netwerkaanpak
| Voordelen | Uitdagingen |
| Door medewerkers de ruimte te geven om zelf te verkennen en verbindingen te leggen tussen verschillende onderdelen van de organisatie, ontstaat breed draagvlak, energie en betrokkenheid. Dit zorgt ervoor dat innovaties via de haarvaten van de organisatie worden gedragen en iedereen zich onderdeel voelt van het proces. Op deze manier kunnen vernieuwende ideeën wortelen en groeien binnen het netwerk van medewerkers. | Binnen de netwerkaanpak is een van de belangrijkste uitdagingen het ontbreken van duidelijk eigenaarschap. Het innovatieproces lijkt soms ‘niemands werk’. Door het ontbreken van portfoliomanagement en structurele monitoring is het lastig om zowel impact als voortgang inzichtelijk te maken. Communitymanagement rondom innovatie is bovendien vaak geen formele rol, waardoor de continuïteit sterk afhankelijk blijft van informeel leiderschap. Hierdoor wordt het sturen en monitoren van processen bemoeilijkt en ontstaat het risico op vrijblijvendheid. Daarnaast is er een grote afhankelijkheid van de individuele motivatie van medewerkers. |
Meerdere wegen naar Rome
Er is geen one-size-fits-all oplossing om innovatie tot bloei te laten komen als gemeente. Amsterdam en Rotterdam tonen dat verschillende wegen kunnen leiden naar succesvol innoveren. De keuze hangt af van organisatiecultuur, beschikbare middelen en maatschappelijke context.
Wat bovendien universeel geldt: innovatie vraagt moed, geduld en de bereidheid om te leren van zowel successen als mislukkingen. Of je nu kiest voor een kenniscentrum of een netwerkaanpak, het gaat uiteindelijk om mensen die ruimte krijgen om de publieke dienstverlening van morgen vorm te geven. Deze universele principes vertalen zich naar zes concrete succesfactoren die elke gemeente kan toepassen, ongeacht de gekozen benadering.
Wil jouw gemeente ook sterker innoveren? Laat je inspireren door deze aanpakken en ontdek welke route het beste past bij jullie ambities.
