Studiereis campussen, innovatiedistricten en startup-hubs

Het kabinet stuurt op de ontwikkeling van cruciale innovatieclusters, aldus minister Heleen Herbert van Economisch Zaken in de kabinetsreactie op het Rapport Wennink. De ‘Oude Lijn’, de spoorlijn tussen Leiden en Dordrecht, waar veel campussen aan gelegen zijn, zou je als een as kunnen beschouwen waar langs een aantal innovatieclusters zijn gelegen. 

De route van de campusreis liep langs Leiden Bio Science Park, Unmanned Valley (Katwijk), Titaan Den Haag, Biotech Campus Delft/Planet B.io naar Leerpark Dordrecht en eindigde bij Mechatronica Innovatie Campus Schiedam (MICS).

Window of opportunity

Een van de grootste geheimen van MICS is misschien wel de kans die zich voordeed doordat veel erfpachtcontracten op het bedrijventerrein ’s-Gravelandsepolder vrijwel gelijktijdig afliepen. Bovendien maakt het bedrijventerrein onderdeel uit van de ambitieuze gebiedsontwikkeling SchieDistrict, die tot doel heeft brede welvaart voor Schiedam en de regio te bewerkstelligen. De gemeente Schiedam investeert hier in een omgeving die ontmoeting, samenwerking en kennisdeling makkelijk maakt. Zo’n window of oppurtunity is een van zeven generieke factoren die Gregor Heemskerk en Jesse Wermerlink distilleren uit de zes campusbezoeken.

Hoe ontwikkel je een campus – zeven belangrijke succesfactoren

De verschijningsvormen en concepten van campussen/innovatiehubs zijn divers. Er is dus niet één vooropgezet en gewenst eindbeeld. Wat wel altijd van belang is: 

1. Leiderschap - Een campusorganisatie heeft bevlogen mensen nodig met lef, visie en ambitie die er hard aan gaan trekken.

2. Tijd - Het ontwikkelen van een campus kan wel tien tot vijftien jaar vergen. De ontwikkeling is wel te stimuleren maar niet te forceren. Met een goede basisfinanciering koop je tijd voor die lange termijn strategie.

3. Kans - Voor veel innovatielocaties geldt dat er een soort window of opportunity is geweest waardoor de ontwikkeling kansrijk is geworden. Dan moet je klaarstaan. Dit kan zijn:

   •    Een marktontwikkeling: exponentiële groei van dronetechnologie (Unmanned Valley).

   •    Tekort aan technisch opgeleiden (Duurzaamheidsfabriek).

   •    Expirerende erfpacht (MICS).

   •    Voortbouwen op een lokale inhoudelijke kracht die iets biedt dat elders nog niet aanwezig is.

4. Gedeeld belang - Voor een goed functionerende triple helix samenwerking moet er wel een gedeeld belang zijn. Als overheden zo’n samenwerking starten, moet er veel aandacht zijn voor de agenda van de bedrijven en onderwijs.

5. Financiering - Langdurige subsidies zorgen er voor dat je de tijd krijgt om een goed verdienmodel te ontwikkelen.

6. Reuring - Ga naar buiten, betrek bedrijven, organiseer events, laat je zien.

7. Faciliteiten - Werk aan onderscheidende faciliteiten die passen bij de opgaven van je doelgroep.

Bezoeklocaties

Leiden Bio Science Park

Leiden Bio Science Park (LBSP) is het grootste innovatiedistrict van Nederland op het gebied van Life Sciences & Health. Het science park, gelegen in Leiden en Oegstgeest, is ontstaan door samenwerking tussen de Universiteit Leiden, het Leidsch Universitair Medisch Centrum, de gemeente Leiden en andere kennisinstellingen. 

Sinds de oprichting in 1984 groeide LBSP uit tot een toonaangevend ecosysteem. Topwetenschappers, startups, multinationals en zorginstellingen werken samen aan baanbrekende oplossingen voor gezondheidszorg, farmacie en medische technologie. Het park heeft als missie om één van de top drie life sciences hubs van Europa te zijn, met een focus op rode biotech. De samenwerking tussen kennisinstellingen, zorg en bedrijfsleven zorgt voor een omgeving waar innovaties snel kunnen worden ontwikkeld en toegepast.

Lees meer over Leiden Bio Science Park

Lessen

• Incubatieruimte is zelden kostendekkend. Op Leiden Bio Science Park financieren de universiteit en het LUMC deze volledig.

• Het succes van een campus vraagt om een lange adem. Rond 2001 twijfelde men nog aan de levensvatbaarheid van het park. Inmiddels geldt het als een van de belangrijkste biotechclusters van Nederland.

• Tijd alleen is niet voldoende. De aanwezigheid van sterke kennisinstellingen, zoals de universiteit en het LUMC, vormde een cruciale basis voor de ontwikkeling.

• Erfpacht biedt sturingsmogelijkheden. Door de regie op de grondpositie houdt de universiteit invloed op de ontwikkeling en invulling van de campus.

Kanttekening

• Bedrijven dragen niet rechtstreeks bij aan de financiering van de incubatieruimte, behalve via de erfpachtopslag en het ondernemersfonds. 

Unmanned Valley

Zes jaar geleden lag het voormalige Marinevliegkamp Valkenburg in Katwijk er verlaten en verouderd bij. De gemeente Katwijk wilde het gebied herontwikkelen, maar stond voor een keuze: een woonwijk realiseren of ruimte bieden aan innovatie? Theo de Vries, toen nog betrokken bij de TU Delft en YES!Delft, zag potentie. Samen met de gemeente Katwijk en de TU Delft bedacht hij een plan: Unmanned Valley, een fieldlab voor drone- en autonome technologie. De unieke ligging buiten het gecontroleerde luchtruim vormde het uitgangspunt – een zeldzaamheid in de Randstad. Unmanned Valley startte als een stichting, opgericht door de TU Delft, gemeente Katwijk, provincie Zuid-Holland en het Rijksvastgoedbedrijf (RVB). 

Lees meer over Unmanned Valley

Lessen

• Stel een ambitieus en complementair team samen en geef de organisatie voldoende autonomie en betrek stakeholders actief.

• Richt je op een groeimarkt en bouw voort op bestaande sterktes en infrastructuur.
• Zorg voor financiering in de opstartfase en werk gericht toe naar een eigen verdienmodel.
• Innovatie vraagt soms om het oprekken van bestaande regels. Wie nooit tegen regelgeving aanloopt, innoveert waarschijnlijk onvoldoende.
• Bedrijven hoeven niet altijd fysiek gevestigd te zijn op de campus, zolang zij de campus en faciliteiten intensief gebruiken.

Kanttekeningen

• De scheiding tussen vastgoed en campusorganisatie kan spanningen opleveren doordat vastgoedrendement en economische impact niet altijd dezelfde belangen dienen.

• De locatie in Katwijk biedt weinig uitbreidingsruimte doordat deze wordt omringd door bestaande en geplande woonwijken.

• Op termijn kan een verhuizing naar een locatie met meer ontwikkelruimte aantrekkelijker worden.

• De snelle groei van de markt voor onbemande systemen was bij de start van Unmanned Valley nauwelijks te voorzien. 

Biotech Campus Delft/Planet B.io

Biotech Campus Delft kent een boeiende en lange voorgeschiedenis. Jacques van Marken richtte in 1869 in Delft de Nederlandsche Gist- en Spiritusfabriek op, de basis van het latere Gist-Brocades. Sindsdien werken mensen op het terrein aan de rand van de Delftse binnenstad aan biotechnologie, met name op het gebied van fermentatie en biobased productie. 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog groeide de fabriek uit tot wereldleider in penicillineproductie. In de jaren zeventig produceerde Delft veertig procent van de wereldwijde penicilline. DSM verplaatste later bulkproductie van gist en penicilline naar lagelonenlanden, waarna de Delftse locatie leeg en verouderd raakte. Toch behield het terrein unieke assets: een eigen waterzuivering, industriële omgevingsvergunning, erfgoed en beschermde gebouwen.

Lees meer over Biotech Campu Delft/Planet B.io

Lessen

• Kies een duidelijke niche. De campus vult een gat in de Nederlandse biotechketen door ruimte en faciliteiten te bieden voor kleinschalige productie.

• Bouw voort op bestaande kwaliteiten. De rijke geschiedenis van de locatie versterkt het profiel van de campus, maar biedt geen garantie voor toekomstig succes.

• Verbind innovatie en productie. De combinatie van onderzoek, opschaling en productie vergroot de aantrekkingskracht voor bedrijven.

• Denk voorbij de gemeentegrens. De ontwikkeling van de campus raakt nationale ambities op het gebied van biotech en economische groei.

Kanttekeningen

• Productieactiviteiten vragen om beveiliging en toegangsbeperkingen, wat kan botsen met het idee van een volledig open campus.

• De eigendomsstructuur is versnipperd geraakt, waardoor regie op de toekomstige ontwikkeling complexer wordt.

• Voor onrendabele maar noodzakelijke functies, zoals incubatieruimte, blijft betrokkenheid van overheid, kennisinstellingen en regionale ontwikkelingsmaatschappijen nodig.

• Verschillende eigenaren en overheden hebben niet altijd dezelfde belangen bij de toekomstige ontwikkeling van de campus. 

Leerpark Dordrecht/ Duurzaamheidsfabriek (Dordrecht) en Mechatronica Innovatie Campus Schiedam (Schiedam) volgen nog.

Titaan Den Haag

Titaan, gelegen in de Binckhorst in Den Haag, is een voormalige tabaksopslag van de Caballero-fabriek die is getransformeerd tot een 13.000 vierkante meter grote innovatiehub. Het gebouw, sinds 2023 operationeel, is ontwikkeld door Unknown Group in samenwerking met de gemeente Den Haag. 

Titaan positioneert zich als Europe’s largest impact campus, waar startups, scale-ups, studenten, overheden en investeerders samenwerken aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. De gemeente Den Haag verkocht het pand na een tender aan Unknown Group, omdat uit marktconsultaties bleek dat een private partij beter in staat was om een succesvol innovatieconcept te realiseren. Titaan is nu een broedplaats voor impactgedreven ondernemers, met een focus op duurzaamheid, technologie en maatschappelijke innovatie. Het gebouw biedt kantoorruimtes, deelwerkplekken, vergaderzalen, eventruimtes en herbergt onder meer de Unknown University, een hbo-opleiding waar studenten vanaf dag één hun eigen bedrijf kunnen opstarten.

Lees meer over Titaan

Lessen

• Begeleiding van startups vraagt veel tijd en capaciteit. Unknown Group combineert dit met een eigen hbo-opleiding, die tevens een aanvullende inkomstenbron vormt.

• Een scherpe sectorale focus is niet altijd noodzakelijk voor een succesvol innovatie-ecosysteem.

• Denk vooraf goed na over de eigendoms- en governanceconstructie. Een scheiding tussen vastgoed en campusorganisatie kan werken, mits de afspraken helder zijn.

• Kritische massa is belangrijk. Volgens Unknown Group is circa 10.000 vierkante meter nodig om een campusorganisatie effectief te exploiteren.

• De toegevoegde waarde van een campus zit niet alleen in het vastgoed, maar ook in de community, programmering en ondersteuning van ondernemers.

Kanttekeningen

• Titaan mist de directe koppeling met een universiteit of grote kennisinstelling, al wordt dit deels gecompenseerd door de eigen hbo-opleiding.

• Hoewel Titaan privaat wordt geëxploiteerd, speelde de gemeente een sturende rol via de verkooptender en de gestelde gebruiksvoorwaarden.

• De maatschappelijke ambities die de gemeente aan de locatie koppelde, hebben waarschijnlijk invloed gehad op de grond- en vastgoedwaarde.

• Het Titaan-model is niet zonder meer overal toepasbaar; voldoende schaal en een sterke campusorganisatie zijn randvoorwaarden voor succes.

2027 Campusreis

Wil je de Campusreis 2027 niet missen? Deze vindt plaats op woensdag 7 en donderdag 8 april 2027. Laat je interesse hier achter.