Dit roept een fundamentele vraag op: hoe bereiden wij ons als samenleving voor op een toekomst waarin extreem week vaker voorkomt, de impact groter wordt en het besef groeit dat niet alle gevolgen van klimaatverandering te voorkomen is?
Steeds vaker wordt daarbij gekeken naar de rol van burgers. Burgers kunnen immers maatregelen nemen om hun kwetsbaarheid voor de gevolgen van klimaatverandering te verkleinen.
Wat opvalt in het stimuleren van maatschappelijke weerbaarheid, is dat de nadruk wordt gelegd op zelfredzaamheid. Het individu wordt aangesproken op zijn eigen verantwoordelijkheid en voorbereiding, om zichzelf te wapenen tegen de gevolgen van klimaatverandering en extreem weer. Denk aan het vergroenen van tuinen, het plaatsen van zonwering of het aanschaffen van een noodpakket. De overheid speelt ook in op dat domein, de zelfredzaamheid van burgers, door hen voornamelijk te informeren over de maatregelen die zij kunnen nemen om hun eigen weerbaarheid te vergroten. Daarmee wordt weerbaarheid vooral gezien als een eigenschap van het individu en minder als een kwaliteit van de gemeenschap als geheel.
Zelfredzaamheid is belangrijk. Tijdens een crisis ontlast zij hulpdiensten en geeft zij mensen handelingsperspectief. Tegelijkertijd blijven de overheidstaken en -diensten onmisbaar. De brandweer blust branden, de politie bewaakt de veiligheid, veiligheidsregio's verzorgen crisiscommunicatie en waterschappen treden op bij calamiteiten in het watersysteem. Zonder deze systeemverantwoordelijkheden functioneert een samenleving niet.
Waarom zelfredzaamheid alleen niet genoeg is
Er schuilt wel een risico in een eenzijdige focus op zelfredzaamheid in het stimuleren van maatschappelijke weerbaarheid. Zij veronderstelt impliciet dat mensen risico's individueel kunnen opvangen. Veel gevolgen van klimaatverandering raken juist het collectieve vermogen van een samenleving. Extreme hitte treft kwetsbare ouderen die afhankelijk zijn van hun omgeving. Bij een natuurbrand of overstroming zijn bewoners ook afhankelijk van de mensen om hen heen. Extreem weer en de gevolgen van klimaatverandering laten zien dat maatschappelijke weerbaarheid werkt als wij erkennen dat zowel zelf- als samenredzaamheid nodig zijn. Onze maatschappij is als netwerk zo complex verweven, dat geen enkel individu werkelijk volledig zelfredzaam is en niet afhankelijk zou zijn van hulp.
Om te begrijpen waarom dit inzicht zo belangrijk is, moeten we terugkijken naar de ontwikkeling van het klimaatbeleid. Traditioneel stond het idee van controle en maakbaarheid centraal. Klimaatrisico's werden vooral gezien als technische vraagstukken die opgelost konden worden met technische maatregelen. Dijkversterkingen zorgden voor droge voeten. Bij toenemende risico’s optimaliseerden wij systemen verder. Wij benaderden een crisis als iets dat planbaar, beheersbaar en voorspelbaar was.
Die benadering heeft Nederland veel gebracht. Maar deze benadering heeft ook geleid tot een samenleving waarin burgers gewend zijn geraakt aan een hoge mate van bescherming. In een samenleving die verwacht dat de overheid risico's wegneemt en problemen oplost, raken de risico’s steeds verder uit het dagelijkse bewustzijn. Een gemeenschap kan kwetsbaarder worden voor extreem weer zonder zich daar altijd bewust van te zijn.
Logisch dus, dat de oproep tot meer zelfredzaamheid luider klinkt vanuit de overheid. Zij vraagt burgers om zelf meer verantwoordelijkheid te nemen, ook vanuit het besef dat niet alle gevolgen van klimaatverandering voorkomen kunnen worden en zij niet alles alleen kan doen. Maar misschien is er nog een andere stap nodig. Niet alleen een verschuiving van overheid naar individu, maar ook een van individu naar gemeenschap.
Dat is waar samenredzaamheid in beeld komt.
Wat samenredzaamheid betekent
Samenredzaamheid is het vermogen van mensen, buurten en gemeenschappen om elkaar voor, tijdens en na een verstoring te helpen in verbinding met publieke organisaties. Het gaat om sociale verbanden, het onderlinge vertrouwen en het collectieve handelings- en organisatievermogen die ontstaan wanneer mensen niet alleen voor zichzelf, maar ook voor elkaar zorgen. Zelfredzaamheid draait om de vraag ‘wat kan ik, of ik als organisatie, doen om mijzelf te beschermen?’ Samenredzaamheid vraagt: ‘wat kunnen wij in gezamenlijkheid doen om elkaar overeind te houden?’
Vrijwilligers vormen samen de Hoogwaterbrigade in Kampen. Foto: Mitchell Boswijk
Een goed voorbeeld van samenredzaamheid is te vinden in Kampen. Daar oefent een grote groep vrijwilligers jaarlijks als Hoogwaterbrigade met het op- en afbouwen van een tijdelijke waterkering in de binnenstad, die de binnenstad moet beschermen als de waterstanden in de IJssel sterk stijgen. Samen plaatsen zij schotten, sluiten zij straten af en bereiden zij zich voor op hoogwater. De veiligheid van de stad wordt daarmee niet uitsluitend georganiseerd door overheden, maar ook door haar inwoners zelf.
Bewoners Austerlitz overhandigen hun zelfontwikkelde brandplan. Foto: MEL Boas
Een ander voorbeeld van samenredzaamheid is te vinden in Austerlitz op de Utrechtse Heuvelrug. De bewoners van Austerlitz zien dat natuurbranden een steeds grotere bedreiging vormen. Austerlitz, dat midden in de bossen ligt en maar twee toegangswegen heeft, is erg kwetsbaar voor natuurbanden. In plaats van af te wachten tot de gemeente een plan zou ontwikkelen voor natuurbranden, ontwikkelden zij zelf een evacuatieplan. Vrijwilligers maakten vluchtkaarten, richtten WhatsApp-groepen op, organiseerden voorlichting en ontwikkelden instructievideo's. Daarmee ontstond niet alleen een plan, maar vooral een gemeenschap die weet wat haar te doen staat wanneer zich een calamiteit voordoet.
Deze voorbeelden laten zien dat samenredzaamheid al op verschillende plekken en in verschillende vormen bestaat. Maar ze zijn eerder uitzondering dan regel. Om samenredzaamheid verder tot bloei te laten komen, vraagt dit om een fundamenteel andere manier van denken over klimaatadaptatie, crisisbeheersing en de rol van de overheid dan we gewend zijn.
Wat samenredzaamheid vraagt
Samenredzaamheid begint met het erkennen van grenzen en het uitspreken van een ongemakkelijke waarheid: de overheid kan het niet alleen. Juist omdat controle en maakbaarheid decennialang zo centraal stond in klimaatbeleid, is het lastig erkennen dat klimaatrisico's en extreem weer niet volledig beheersbaar zijn.
Het vraagt om wat je zou kunnen noemen bewuste kwetsbaarheid. Een overheid die bewust kwetsbaar is, erkent de grenzen van haar eigen handelingsvermogen. Niet als zwaktebod, maar als voorwaarde voor samenwerking. Zij maakt duidelijk waar haar taken liggen, wat zij kan waarmaken, maar ook waar zij afhankelijk is van inwoners, gemeenschappen en maatschappelijke initiatieven. Door die afhankelijkheid te erkennen ontstaat ruimte om te zien wat er buiten de overheid al gebeurt. Gemeenschappen krijgen ruimte om mede-eigenaar te worden van hun leefomgeving.
Samenredzaamheid krijgt zowel vorm in de koude als in de warme fase van klimaatadaptatie en crisisbeheersing. In beide fasen is niet alleen de rol van inwoners van belang, maar ook de manier waarop de overheid zich verhoudt tot gemeenschappen.
In de koude fase, voordat een klimaatgerelateerde gebeurtenis plaatsvindt, draait samenredzaamheid om het opbouwen van sociaal kapitaal, vertrouwen en collectief handelingsvermogen. Buurten, verenigingen, dorpen en lokale initiatieven organiseren zich rondom thema's als hitte, droogte, wateroverlast of natuurbrand. Zij ontwikkelen integrale kennis, leggen onderlinge verbindingen en maken afspraken over wat te doen wanneer een klimaatgerelateerde gebeurtenis zich voordoet.
De rol van de overheid is hierbij niet primair het ontwerpen van oplossingen namens de gemeenschap, maar ondersteunt initiatieven die al ontstaan. De overheid participeert in de samenleving, in plaats van andersom. De overheidsparticipatietrap van de Raad voor het Openbaar Bestuur biedt hiervoor een bruikbaar perspectief. Afhankelijk van de situatie kiest de overheid voor loslaten, faciliteren, stimuleren, regisseren of reguleren. De overheid legt verbindingen en kiest bewust welke rol op een bepaald moment het meest helpt om een lokaal initiatief te versterken.
De overheidsparticipatietrap, gebaseerd op de overheidsparticipatietrap van de Raad voor het openbaar bestuur en toegepast op samenredzaamheid in klimaatadaptatiebeleid. Uitgebreid met de trede ‘verbinden’.
| Trede | Rol van de overheid | Betekenis | Voorbeeld samenredzaamheid klimaatadaptatie |
| Loslaten | Vertrouwen geven | De overheid laat ruimte en is volgend bij een initiatief. Burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties kunnen zelf meer verantwoordelijkheid nemen. | Bewoners bouwen zelf aan een netwerk gevoed door gevoel van urgentie op zorg. Dit netwerk wordt ingezet om kwetsbare buurtgenoten tijdens hittegolven te ondersteunen. De overheid volgt en monitort, maar organiseert of stuurt niet actief. |
| Faciliteren | Mogelijk maken | De overheid ondersteunt door kennis, netwerk, vergunningen, accommodaties of andere middelen beschikbaar te stellen. | Een gemeente bouwt sociale infrastructuur; ze stelt buurtcentra beschikbaar voor bijeenkomsten voor het organiseren van samenredzaamheid, ondersteunt bij aanvragen en biedt een digitaal platform waarop bewoners kennis kunnen uitwisselen. |
| Stimuleren | Aanmoedigen | De overheid probeert gewenst gedrag of initiatieven te bevorderen, bijvoorbeeld via subsidies, campagnes of experimenteerruimte. | Een waterschap verstrekt een subsidie voor inwoners om een tijdelijke waterkering zelf in beheer nemen of start een campagne voor bewoners om een kelder minder kwetsbaar te maken voor wateroverlast. |
| Verbinden | In contact brengen | De overheid probeert partijen met elkaar in contact brengen, netwerken te versterken en samenwerking te bevorderen. | Een beleidsmedewerker of bestuurder verbindt actief inwoners, gemeenten, veiligheidsregio’s, waterschappen en maatschappelijke organisaties. Veel maatschappelijke energie blijft versnipperd aanwezig in buurten, verenigingen en bewonersgroepen. Door actief verbindingswerk te doen kan een netwerk ontstaan dat sterker is dan de afzonderlijke onderdelen en kunnen netwerken van elkaar leren. |
| Regisseren | Richting geven | De overheid brengt partijen bijeen, bewaakt samenhang en stuurt op gezamenlijke doelen, zonder alles zelf uit te voeren. | Een veiligheidsregio ontwikkelt samen met gemeenten, waterschappen en bewonersorganisaties een gebiedsgerichte en gemeenschapsgerichte strategie voor evacuatie, crisiscommunicatie en opvang bij extreem weer. |
| Reguleren | Normeren | De overheid maakt regels of haalt belemmerende regels weg. | Gemeenten passen lokale regels aan zodat bewoners gemakkelijker een coöperatie kunnen starten rond wonen en energie. |
In de warme fase toont een klimaatgerelateerde gebeurtenis direct het resultaat van eerdere investeringen. Samenredzaamheid uit zich dan in het vermogen van gemeenschappen om elkaar te informeren, ondersteunen en helpen wanneer professionele hulp niet direct beschikbaar is. Tegelijkertijd is de verbinding met publieke (hulp)organisaties al gelegd en weet zowel de overheid als gemeenschap wat men van elkaar mag, en kan, verwachten in een warme fase. Bewoners houden bijvoorbeeld contact met elkaar, controleren of kwetsbare mensen veilig zijn, delen informatie, bieden onderdak of organiseren lokaal vervoer.
Professionele (hulp)organisaties blijven ondertussen hun systeemtaken uitvoeren. De brandweer bestrijdt branden, veiligheidsregio's verzorgen crisiscoördinatie, gemeenten organiseren openbare orde en waterschappen zetten hun calamiteitenorganisatie in. Samenredzaamheid vervangt deze taken niet, maar vult ze aan. Zij vergroot het vermogen van de samenleving om op te treden waar professionele (hulp)organisaties het niet alleen kunnen.
Bewuste kwetsbaarheid als vertrekpunt voor meer samenredzaamheid
De beweging naar samenredzaamheid is daarom uiteindelijk geen verschuiving van verantwoordelijkheid van overheid naar samenleving. Het is een verschuiving van een overheid die denkt het alleen te kunnen naar een overheid die erkent dat maatschappelijke weerbaarheid een gezamenlijke opgave is. De stap van onbewuste naar bewuste kwetsbaarheid vormt hierin misschien wel de belangrijkste voorwaarde. Juist wanneer overheden hun eigen grenzen durven te erkennen, ontstaat ruimte voor gemeenschappen om hun kracht te laten zien.
In ons volgende blog onderzoeken we vanuit het TwynstraGudde-gedachtegoed hoe je als overheid samenredzaamheid kan ontwikkelen en versterken. Daarnaast organiseren wij begin 2027 een klimaatevent, waarin we dit gedachtegoed samen verder uitdiepen. Laat hieronder je interesse hiervoor achter.
