Die associatie is logisch. Publieke organisaties, zoals gemeenten en waterschappen, voeren een wettelijke taak uit voor iedereen en kennen geen concurrenten. Maatschappelijke organisaties, zoals zorg- en onderwijsinstellingen, richten zich op specifieke doelgroepen en hebben wel concurrenten. Tegelijkertijd streven zij en hun concurrenten hetzelfde doel na: bijdragen aan maatschappelijke opgaven. Dat zorgt voor spanning tussen maatschappelijke verantwoordelijkheid en de belangen van de eigen organisatie.
Steeds vaker komt de vraag op tafel: welke rol nemen wij in het geheel en waar zijn we niet van? Juist in het publieke domein, waar geen markt is die de keuze voor je maakt, is dat misschien wel de moeilijkste vraag.
Positionering draait om je bijdrage aan de opgave
Positioneren in het publieke domein gaat niet over hoe je overkomt, maar over waar je staat. Niet over je plek in een markt, maar over je plek in de maatschappelijke opgave waaraan je bijdraagt.
Positionering draait om de verhouding tussen vier dingen:
-
De maatschappelijke opgave waaraan je werkt.
-
Het speelveld van organisaties en belangen daaromheen.
-
De eigen identiteit en kracht van je organisatie.
-
De rol die je binnen dat geheel kiest.
Een scherpe positionering brengt deze vier samen. Je maakt duidelijk waar je waarde toevoegt in de waardeketen rond de opgave en beantwoordt drie vragen: wat doe je zelf, wat doe je samen met anderen en wat laat je bewust aan anderen over?

Waarom deze vraag urgenter wordt
Maatschappelijke opgaven worden complexer, middelen schaarser en de toekomst onvoorspelbaarder. Steeds meer strategische vraagstukken spelen zich af buiten je eigen invloedssfeer. Strategie verschuift daarmee van het realiseren van een eigen eindbeeld naar het richting geven aan een beweging die je samen met anderen maakt. Een stip op de horizon zetten is in die context geen houvast meer, maar schijnzekerheid.
Beperk je je tot je wettelijke taak of pak je een bredere rol?
Voor organisaties met een wettelijke taak ontstaat steeds vaker de vraag hoe ver hun maatschappelijke verantwoordelijkheid reikt. Beperk je je tot je wettelijke taak en zie je jezelf als uitvoeringsorganisatie of pak je een bredere maatschappelijke rol?
Neem een waterschap dat nieuwe meetapparatuur aanschaft voor het monitoren van de waterkwaliteit. Meet je alleen de stoffen die wettelijk verplicht zijn of ook stoffen waarvan je weet dat ze schadelijk zijn maar die (nog) niet op de lijst staan? Dat lijkt een inkoopbeslissing, maar het is ook een rolkeuze.
Welke positie neem je in de waardeketen als domeingrenzen vervagen?
Voor maatschappelijke organisaties, zoals zorg- en onderwijsinstellingen, vervagen de grenzen tussen domeinen. Daarmee wordt de vraag welke positie zij innemen in de waardeketen steeds urgenter.
In de zorg verschuift de opgave van goede zorg naar goede kwaliteit van leven. Dat vraagt om een strategie die verder kijkt dan de eigen organisatie. Welke rol speel je in het (regionale) zorglandschap waarin schaarse middelen, samenwerking en maatschappelijke waarde centraal staan? In het onderwijs verschuift het van goed onderwijs naar kansen voor jongeren, met jeugdhulp, kinderopvang en de arbeidsmarkt in beeld. Woningcorporaties gaan van stenen naar leefbare wijken. De energietransitie raakt ruimtelijke ordening, betaalbaarheid en economie tegelijk. Geen enkele organisatie lost zo'n opgave alleen op. Dat geldt voor de ambities en voor de problemen.
Zo ontstaat een druk speelveld van overheden, uitvoeringsorganisaties, bedrijven, maatschappelijke partners en inwoners. Partijen werken naast elkaar, met elkaar en soms langs elkaar heen. Verantwoordelijkheden overlappen, terwijl voor andere delen van de opgave niemand zich eigenaar voelt.
Kijk naar buiten en naar binnen
Een goede positionering ontstaat door twee blikken te combineren:
-
De blik naar buiten: Welke ontwikkelingen beïnvloeden de opgave? Welke partijen zijn actief en welke rol pakken zij? Waar zit overlap en waar zitten de witte vlekken?
-
De blik naar binnen: Waar komen we vandaan? Waar zijn we aantoonbaar goed in? Welke positie past bij onze cultuur en legitimiteit? Welke rol kunnen we dus geloofwaardig vervullen?
Wie alleen naar buiten kijkt, beweegt mee met elke nieuwe ontwikkeling. Wie alleen naar binnen kijkt, blijft hangen in aanboddenken: doen waar we goed in zijn, ook als de opgave inmiddels iets anders vraagt. Je positie ligt precies op het snijvlak van wat de opgave nodig heeft, wat anderen al doen en wat jij vanuit je eigen identiteit toevoegt.

Positioneren is kiezen
Positionering vraagt om een andere manier van kijken. Wie dat serieus neemt, maakt drie verschuivingen:
-
Van denken in diensten naar denken in maatschappelijke opgaven.
-
Van de eigen organisatie naar de waardeketen als geheel.
-
Van een afgebakende taakopvatting naar een bewuste rolkeuze.
De laatste verschuiving is niet vrijblijvend. Een rol kiezen betekent ook een andere rol laten liggen en dat schuurt met het idee 'wij zijn er voor iedereen' dat diep in het publieke domein zit. Toch is niet kiezen duurder. Wie overal een beetje van is, maakt nergens het verschil. Begrenzing maakt samenwerking juist makkelijker. Weten wat je van elkaar mag verwachten, is de voorwaarde om elkaar te versterken.
Positionering in het publieke domein gaat dus niet over harder roepen wie je bent. Het gaat over scherper kiezen waar je van wilt zijn. Impact ontstaat niet doordat één organisatie alles naar zich toe trekt, maar doordat organisaties hun eigen kracht kennen, hun rol durven kiezen en die rol in samenhang met anderen waarmaken.
Word je er in het begin raar bij aangekeken? Dat kan. Maar de vraag 'welke rol nemen wij in het geheel?' is geen marketingvraag. Het is de meest publieke vraag die er is.