Zorgvuldig omgaan met landbouwgrond
De druk op de ruimte neemt toe. Daardoor is een zorgvuldige balans nodig tussen landbouw, natuur en andere ruimtelijke functies. Landbouw en natuur zijn cruciaal voor zowel economie als ecologie. Tegelijkertijd vinden uitbreidingen van functies zoals woningbouw, bedrijventerreinen en energieopwekking vaak plaats op landbouwgrond.
Het Rijk wil deze spanning doorbreken met een afwegingskader voor het onttrekken van landbouwgrond. Zo moet ruimte ontstaan voor andere opgaven, zoals de energietransitie en woningbouw. Het kader moet richting geven, maar niet juridisch bindend zijn en zo min mogelijk administratieve lasten veroorzaken. De vraag is: hoe ontwerp je zo’n kader?
De structuur van de paragraaf ‘Richting voor de toekomst’ (bron: Ontwerp-Nota Ruimte, 2025)
Het landelijk gebied is geen ‘blank canvas’
Het landelijk gebied wordt vaak gezien als een plek waar nieuwe functies eenvoudig kunnen landen. Die veronderstelling is te eenvoudig. Het buitengebied is geen ‘blank canvas’, maar een gebied met bestaande functies en waarden. Agrariërs wonen en werken er, voedsel wordt er geproduceerd, en natuur en cultuurhistorie spelen er een belangrijke rol.
De gedachte dat ‘er nog veel kan’ miskent deze realiteit en reduceert het landelijk gebied tot een reserve locatie voor stedelijke opgaven. Ook de term ‘onttrekken van landbouwgrond’ in de Ontwerp-Nota is ongelukkig gekozen. Een afwegingskader zou niet moeten starten vanuit onttrekking, maar vanuit een transparante beoordeling van noodzaak, alternatieven en impact. Zorgvuldigheid is daarbij essentieel.
Ladder voor Duurzame Verstedelijking als inspiratiebron
De Ladder voor Duurzame Verstedelijking was jarenlang een verplicht instrument om zorgvuldig om te gaan met ruimte in stedelijke gebieden. Hoewel de verplichting is vervallen om woningbouw te versnellen, blijft de gedachte erachter relevant:
-
Is er écht behoefte?
-
Zijn er alternatieven?
-
Pas daarna uitbreiden.
Juist in het landelijk gebied, waar landbouwgrond onder druk staat, helpt zo’n duidelijke systematiek om keuzes beter te onderbouwen.
Ladder voor Agrarische Ruimteafweging
Een mogelijke invulling van een nieuw afwegingskader is een ‘Ladder voor Agrarische Ruimteafweging’. Dit is geen juridisch instrument, maar een richtinggevend kader dat zorgt voor transparantie en consistentie. De Ladder bestaat uit drie treden:
-
Is er daadwerkelijke noodzaak om landbouwgrond te onttrekken?
De eerste stap is het aantonen van noodzaak. Pas wanneer een maatschappelijke opgave, zoals woningbouw of energieprojecten, niet binnen bestaande structuren past, komt landbouwgrond in beeld. Deze stap voorkomt dat landbouwgrond als vanzelfsprekende reserve locatie wordt gezien en dwingt tot een onderbouwing van urgentie en proportionaliteit. - Welke alternatieven zijn beschikbaar?
Bij vastgestelde noodzaak volgt de verkenning van alternatieven. Dit stimuleert slim ruimtegebruik en voorkomt onnodige aantasting van hoogwaardige landbouwstructuren. Denk aan:
- Herstructurering of verkaveling van agrarische bedrijven.
- Meervoudig ruimtegebruik, zoals agrovoltaics.
- Combinaties van functies, bijvoorbeeld waterretentie met extensieve begrazing.
Zo ontstaat een robuust landschap dat meerdere doelen dient. - Welke voorwaarden en mitigerende maatregelen zijn nodig?
Als onttrekking onvermijdelijk is, volgt stap drie: het beperken van negatieve effecten. Een landbouw-impactscore kan hierbij helpen. Criteria zoals bodemkwaliteit, voedselzekerheid, ecologische waarde en cultuurhistorie bepalen de zwaarte van de maatregelen. Hoe hoger de score, hoe zwaarder de mitigerende maatregelen moeten zijn. Denk aan:
- Landschapsherstel.
- Investeringen in duurzame landbouw.
Onttrekking wordt zo gekoppeld aan kwaliteitsverbetering.
Een mogelijk voorstel voor de Ladder van Agrarische Ruimteafweging
Van visie naar actie
De Ontwerp-Nota Ruimte vraagt om keuzes die verder gaan dan ambities op papier. Een afwegingskader dat is geïnspireerd op de Ladder voor Duurzame Verstedelijking biedt structuur, transparantie en richting. Het stimuleert combinaties van functies, onderzoekt alternatieven, voorkomt onnodige druk op landbouwgronden en helpt andere ruimtelijke opgaven, van woningbouw tot energie, te versnellen.
Zo’n kader is echter geen wondermiddel. Het vraagt om de bereidheid om moeilijke keuzes te maken en de gevolgen daarvan te accepteren. Want iedere hectare telt, voor vandaag en voor de generaties na ons. Dat is werken aan impact op morgen.
