Blogreeks Waar komt al dat onbehagen vandaan?

Begin 2021 zijn we weer nadrukkelijk geconfronteerd met het onbehagen in onze samenleving. Mensen verzetten zich tegen de opgelegde coronamaatregelen en gingen de straat op. Een klein deel daarvan was zelfs bereid gewelddadig te demonstreren. Deze laatste groep bestond vooral uit jongeren. Hierdoor zien we de rellen misschien al te gemakkelijk als reactie op de verveling waar deze jongeren, als gevolg van de lockdown, onder lijden. Maar het onbehagen steekt wellicht toch dieper dan de verveling, die zich het afgelopen jaar heeft opgehoopt.

Toegevoegd door Hans Westerveld op 10 februari 2021

Misschien zijn we het al weer vergeten, maar drie jaar geleden stond Frankrijk op zijn kop door de harde acties van de ‘Gele Hesjes’. Deze beweging ging over de vermeende verwaarlozing van het platteland en de achterstelling van de kleine man. Deze kleine man was in Frankrijk de kleine zelfstandige of semi-zelfstandige, die zich overvleugeld voelde door de stadsmensen met hun eigen leefstijlen en prioriteiten. Als snel deden extreem rechtse, maar ook extreem linkse groeperingen mee aan de onlusten.

Op zaterdag 29 augustus 2020 demonstreren 38.000 mensen in Berlijn tegen de coronamaatregelen van de regering Merkel. De deelnemers zijn niet onder één label te vangen: eco-activisten, alternatieve genezers, kleine zelfstandigen, maar ook extreemrechtse demonstranten zijn aanwezig. Later op de dag, als de Rijksdag wordt bestormd, komen de zwart, wit, rode Reichsflaggen nadrukkelijk in beeld.

Op 6 januari 2021 vallen demonstranten in Washington het Capitool aan uit onvrede met de verkiezingsuitslag. Veel deelnemers, uit de rurale gebieden, dragen symbolen en vlaggen die aangeven dat ze zich rekenen tot rechtse of zelfs uiterst rechtse groeperingen met nationalistische agenda.

Beeld-blog-onbehagen-v2

Inzicht in oorzaken

Premier Rutte wilde niet ingaan op de oorzaken van de rellen die ontstonden na het ingaan van de avondklok. Hij noemde ze ‘crimineel’ en karakteriseerde ze daarmee als iets dat geen nadere verklaring nodig heeft. Maar willen we voorbereid zijn op de toekomst, dan moeten we ons toch afvragen waar deze, soms gewelddadige, uitingen van onbehagen vandaan komen.

Onbehagen in cultuur

Is het een expressie van ‘het onbehagen in de cultuur’ zoals Freud dat in een gelijknamig boekje uiteen had gezegd? De druk van de cultuur om zich aan bepaalde waarden en normen te confirmeren roept volgens hem verzet op. Verzet dat zich richt tegen de dragers van die cultuur: de overheid, de pers, de rechters, de kunstenaars, etc. Men voelt zich in vrijheid beknot, of erger, men voelt zich door de zogenaamde Gutmenschen betutteld en vernederd.

Onbehagen door economische onzekerheid

Of heeft het onbehagen veel meer te maken met de economische onzekerheid die grote groepen van de samenleving treft? Volgens het CBS leven in Nederland ongeveer een miljoen mensen onder de armoedegrens en een veelvoud daarvan vreest daaronder te komen als gevolg van corona. Jongeren treft dit onevenredig hard. (Dit is de reden waarom het Nederlands Jeugdinstituut de overheid recent op heeft geroepen om een ‘toekomstplan’ samen met jongeren te gaan maken om hen perspectief te bieden op opleiding, wonen en werk.)

Onbehagen verlies sociale status

Hiermee verbonden is er nog een derde verklaring. Mensen zijn bang om hun sociale status (en daarmee hun gevoel van identiteit) kwijt te raken als gevolg van veranderingen in de samenleving. Als je niet hoog opgeleid bent, heb je grote kans een matig inkomen te ontvangen, waardoor je steeds meer moeite hebt je nog een zekere luxe te kunnen permitteren. Maar ook als het gaat om gezondheid, levensverwachting, kansen voor je kinderen etc. dreig je aan het kortste eind te trekken. Veel gezondheidsvoorzieningen zijn voor iedereen toegankelijk. De coronaprik is ‘gratis’. Maar gezonde voeding kost al snel tientallen euro’s meer per maand dan de producten uit de fastfoodsector.

Onbehagen vergeten te worden door de politiek

En dan de woonomgeving. Veel buurten met een lage tot matige huur zijn gevoelig voor sociale segregatie. De meer kansrijke mensen vertrekken, waardoor gemakkelijk een spiraal van verpaupering wordt ingezet. Dit roept bij de achterblijvers het gevoel op vergeten te zijn door de politiek. Wellicht is het een combinatie van factoren, die op dit moment mensen het gevoel van onbehagen geeft. En die in sommige gevallen leidt tot openlijke vormen van verzet. Corona blijkt de sociaaleconomisch zwakkere groepen onevenredig hard te treffen. Dat confronteert deze groepen met scheidslijnen van inkomen en etniciteit, die altijd al aanwezig waren, zij het niet altijd zo zichtbaar.

Veel mensen hebben banen en bedrijven, die on hold zijn gezet. Als straks de inkomenssteun stopt is het afwachten of hun arbeid en hun diensten weer gevraagd zullen worden. Tegelijkertijd zijn er, vaak grote, bedrijven die het goed doen in deze crisistijd. Dat wekt onbehagen of zelfs wrok. Wrok die zich richt op de vertegenwoordigers van de overheid, de wetenschap en de grote bedrijven, al dan niet ‘onderbouwd’ door complottheorieën.

Onbehagen in de zorg

In ons boek ‘Werelden achter de zorg 2.0 - Doormodderen en aanpakken’ laten we zien dat het onbehagen oude papieren heeft en ook de zorg niet onberoerd laat. Mensen hebben een diepgewortelde afkeer van de zogenaamde marktwerking in de zorg. Hoewel de precieze werking daarvan de meesten onbekend is, gaan er toch beelden rond van een doorgeschoten drang naar efficiency, (te) lage lonen voor verpleegkundigen, te weinig thuiszorg, te hoge eigen risico’s etc. De collectieve sector verkeert in hun ogen in een toestand van verval en de slonzigheid van de fysieke omgeving is daarvan een teken.

Angst veroorzaakt onrust

Nu is er veel af te dingen op deze al te zwart-witte schilderingen. Maar overeind blijft dat een relatief grote groep geen vertrouwen meer heeft in de politiek en daarom een proteststem uitbrengt of helemaal niet meer gaat stemmen. Daarom is het nodig om meer aandacht te besteden aan de bijwerkingen van de participatiesamenleving, waarin een ieder wordt aangesproken op zijn eigen verantwoordelijkheid voor de eigen opleiding en de eigen gezondheid. Ook die mensen, die om wat voor reden dan ook dit niet waar kunnen maken. Dit geeft gevoelens van onzekerheid of zelfs van angst. Het angstcentrum in ons brein is het meest ‘effectief’ in het opslaan van aan emotie gerelateerde gebeurtenissen. Deze blijven hangen in ons achterhoofd en veroorzaken voortdurend onrust. Angstige mensen willen weer grip krijgen op hun leven en zoeken daarom naar schuldigen. Het is deze gemoedsgesteldheid, die mensen vatbaar maakt voor complotten. Complotten, die niet zelden gaan over de bedreiging van onze gezondheid door 5G of door vaccinatie.

Maar ook bij het gebruik van de term ‘wappies’ is angst in het spel. Door hen te labelen worden zij niet langer als één van ons beschouwd. Van ons als weldenkende mensen, die vertrouwen hebben in de gevestigde orde van politiek en wetenschap. De rellen van de afgelopen maand hebben ons laten zien dat deze orde gevaar loopt. Reden om te pleiten voor hard overheidsoptreden.

Belangrijke opgave publieke sector

Elke therapie die zich richt op het terugdringen van het onbehagen moet beginnen met de bestrijding van allerlei vormen van angst: angst voor het verliezen van de strijd om het bestaan. Hier schuilt een belangrijke opgave van de publieke sector. Actief bevorderen van toegankelijkheid van opleidingen, gezondheids- en welzijnsvoorzieningen. Maar ook het bieden van voldoende steun als de bestaanszekerheid in het geding is. De overheid zal actief op zoek gaan naar die burgers, die afgehaakt zijn en hen een handje helpen om weer gezond te kunnen gaan leven. De publieke gezondheidszorg, een wat verkommerde taak van de GGD-en, zal hierin een belangrijke rol moeten spelen. Dat geldt ook voor voorzieningen als openbare bibliotheken, laagdrempelig onderwijs voor volwassenen, etc. Kortom, er is behoefte aan versterking van de publieke sector met haar collectieve voorzieningen op het gebied van welzijn en gezondheid.

Met de steun van deze voorzieningen in de rug, kan de burger weer zelf aan de slag met zijn leven en met zijn gezondheid. Niet langer als een individuele onderneming, waarvan het welslagen of mislukken louter een zaak van eigen verdienste is, maar als een kwetsbaar project, waarin tegenslagen bij het leven horen. Maar waarbij deze tegenslagen ook kunnen rekenen op een helpende hand vanuit de collectieve voorzieningen.

Boek ‘Werelden achter de Zorg 2.0’

In ons boek ‘Werelden achter de zorg 2.0 - Doormodderen en aanpakken’ werken wij verder uit wat het onbehagen met de zorg doet en welke wegen ons kunnen helpen om dat onbehagen te verminderen.

mockup-werelden-website

Blogreeks ‘Werelden achter de Zorg’

In een blogreeks geven we je een kijkje in de nieuwe uitgave van het boekje ‘Werelden achter de Zorg’. We gaan o.a. in op vragen als ‘Wat heeft de huidige situatie nodig?’, ‘Waarom moeten zorgbestuurders tegenwoordig ONAF opereren?’ en ‘Hoe kunnen we het onbehagen in de zorg verminderen?’.

Alle voorgaande blogs uit deze blogreeks kun je hieronder lezen.

Neem contact op met de auteur

Alle mensen

Neem contact op met de auteur

Alle mensen

Blijf op de hoogte

Ontvang de nieuwsbrief.

Vragen?

Je kunt ons mailen of bellen 033 467 77 77

Impact op morgen.