Aanpak Impactanalyse gemeenten – Hoe om te gaan met gevolgen Coronacrisis?

De Coronacrisis is voelbaar in alle onderdelen van de samenleving. We zijn van een "intelligente lockdown" naar een "intelligent herstel" gegaan. Voor veel Nederlanders blijft de gemeente het eerste aanspreekpunt. Wat zijn de (mogelijke) gevolgen van deze crisis op gemeenten?

Een lege binnenstad (Breda)

In de zorg en in het openbaar bestuur wordt met man en macht gewerkt om iedereen de beste zorg of ondersteuning te geven en de crisis onder controle te krijgen. Gemeenten hebben in de brede omvang van hun takenpakket te maken met de Coronacrisis. Niet alleen waar het de formele taken ten aanzien van crisisbestrijding betreft, maar ook waar het gaat om lokale zorg en de lokale economie. Op deze pagina staan we, in de vorm van een impactanalyse, stil bij de (mogelijke) gevolgen van de coronacrisis op gemeenten en schetsen wij hoe je, als gemeente, hier mee om kunt gaan. We behandelen de volgende aandachtsgebieden:

Mark Rutte
'Met 50% van de kennis, moeten we 100% van de besluiten nemen.'
Mark Rutte
'Met 50% van de kennis, moeten we 100% van de besluiten nemen.'
Mark Rutte
Mark Rutte

Rol van de burgemeester

Sinds het kabinet op 15 maart 2020 verregaande maatregelen aankondigde, wordt Nederland bestuurd door 25 ‘superburgemeesters’. Deze burgemeesters, vaak van de grotere gemeenten, zijn voorzitter van de Veiligheidsregio in hun omgeving en zijn op grond van de Wet veiligheidsregio en de Wet publieke gezondheid belast met bovenlokale crisisbestrijding. Daarnaast blijven een aantal andere taken ook nog doorgang vinden, zoals de taak van voorzitter van het college en de raad en deelname van bestuurders aan regionale samenwerkingsverbanden, anders dan veiligheid en crisisbeheersing.

De burgemeester is als crisismanager en als sociale verbinder het boegbeeld van de lokale crisisaanpak. De ‘superburgemeesters’ zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de noodverordeningen en fungeren als liaison tussen het Rijk en de regio. Bij de overige burgemeesters leven dezelfde vragen, maar zij zijn in grote mate - toch vaak – van de grote nabijgelegen gemeenten afhankelijk. De tweede tranche aan maatregelen van het kabinet heeft ervoor gezorgd dat burgemeesters beter zijn geëquipeerd. De extra, aangescherpte maatregelen bieden mogelijkheden tot lokaal maatwerk door - waar nodig - lokaal een samenscholingsverbod af te kunnen kondigen. Wederom vraagt dit om extra inzet en capaciteit van politie en gemeentelijke handhaving.

Aanbeveling: toon vertrouwen en kwetsbaarheid

Voor bestuurlijk leiderschap is het belangrijk om vertrouwen uit te stralen, gebaseerd op nabijheid, transparantie en voortvarendheid, voor inwoners, medewerkers en hulpverleners. Maar wees ook kwetsbaar: het betreft een onzekere periode, terwijl er veel zekerheid wordt gevraagd. Dat levert soms een onbevredigend antwoord op, maar dat is wel het enige antwoord.

Tips voor burgemeesters

  • Wees zichtbaar (al dan niet digitaal).
  • Betrek de raad bij de voortgang.
  • Als voorzitter van college en raad: zorg voor continuïteit van besluitvorming.
  • Ga het gesprek aan met mede-collegeleden voor een goede taakverdeling.
  • Houd de lijnen met de collega’s uit de Veiligheidsregio kort.
  • Luister en wees eerlijk. Ook als er vragen worden gesteld die niet kunnen worden beantwoord.
Zoom Skype Team Conference calls

Democratie en besluitvorming

Even leek het alsof de aangescherpte maatregelen ook gevolgen hadden voor bijeenkomsten van de volksvertegenwoordiging en daarmee voor de democratische besluitvorming. Maar uit de Kamerbrief blijkt dat er een uitzondering is gemaakt voor onder andere bijeenkomsten van gemeenteraden, op voorwaarde dat raadsleden onderling de regel van 1,5 meter afstand naleven. De andere vorm van vergaderen heeft consequenties voor de besluitvorming in de raad en de gemeentelijke vergadercyclus. Het kabinet kwam binnen twee weken met een tijdelijke wet die digitaal vergaderen mogelijk maakt. Op 7 april stemde ook de Eerste Kamer in met de Spoedwet die digitaal vergaderen mogelijk maakt.

Toch is in veel gemeenten de kadernota opgeschort, omdat keuzes voor de toekomst pas mogelijk zijn als de daadwerkelijke gevolgen van de Coronacrisis beter in beeld zijn gebracht. Het volgende vraagstuk waar gemeenten zich over moeten buigen is hoe te komen tot een begroting voor het komend jaar.

Praktisch: digitaal vergaderen

  • Inventariseer vooraf welk raadslid het woord wil voeren. Dat helpt de voorzitter.
  • Alle deelnemers staan op mute en de voorzitter geeft iemand het woord door voor diegene mute op te heffen.
  • Gebruik de chat om het woord te vragen (of, indien Zoom wordt gebruikt, de raise hand-functie).
  • Wellicht overbodig: representativiteit geldt ook voor online vergaderen.
  • Gewoon aan de slag! Het ongemak is er snel van af.

Tips voor raadsleden en griffiers

  • Inventariseer de mogelijkheden voor digitale bijeenkomsten. Bereid deze uiteraard goed voor (benoem een facilitator).
  • Gemeenten kunnen beginnen met hun raadsleden te informeren door een actueel overzicht te sturen van de besluiten die het komende kwartaal genomen moeten worden. Dat biedt raadsleden grip en het college overzicht aan de hand waarvan ze kunnen prioriteren.
  • Evalueer en leer van deze situatie en zorg ervoor dat de lessen van besluitvorming in crisistijd geborgd worden.

Gemeentelijke economie en werkgelegenheid

De Coronacrisis heeft een stok tussen de wielen van de Nederlandse economie gestoken waardoor deze plotseling tot stilstand is gekomen, met alle gevolgen van dien. De maatregelen treffen de Nederlandse economie hard. De horeca en veel zzp’ers zijn in het hart getroffen. Daarnaast kampen veel ondernemers met een drastisch teruggenomen vraag. De Nederlandse economie piept en kraakt.

Het kabinet kwam vrijwel daags na de aangescherpte maatregelen met een omvangrijk steunpakket om bedrijven te helpen bij het overbruggen van de Coronacrisis. Het kabinet heeft een voorschot uitgekeerd van € 250 miljoen zodat gemeenten nu al aan de slag kunnen. Gemeenten inventariseren momenteel wat zij zelf kunnen doen om ondernemers te helpen bij het overbruggen van deze crisis.

Aanbeveling: uitvoering steunmaatregelen op drie facetten

Op de korte termijn staan gemeenten aan de lat om ervoor te zorgen dat een deel van deze steunmaatregelen wordt uitgevoerd. Zzp’ers kunnen zich voor de TOZO namelijk tot gemeenten wenden. Het strekt tot aanbeveling om bij het regelen hiervan rekening te houden met tenminste drie facetten: organisatie-inrichting, bemensing en financiën.

Tips voor gemeenten

  • Pak de uitvoering van extra maatregelen projectmatig aan.
  • Op deze manier organiseer je de uitvoering op tijdelijke wijze, gericht op concrete resultaten. Punt van aandacht daarbij is de specifieke opdrachtverstrekking en de invulling van opdrachtgever- en opdrachtnemerschap.
  • Maak een afweging ten aanzien van capaciteit: wat doen we wel of wat doen we niet? Wat kan nu en wat kan later?
  • Speel - indien mogelijk - financiën vrij voor de opvang van onvoorziene uitgaven of intensivering van de bemensing van organisatieonderdelen die extra aandacht nodig hebben, dan wel de projectorganisaties die met de uitvoering van de extra maatregelen aan de slag gaan.
  • Blijf in gesprek met ondernemers. Wees eerlijk en duidelijk over je rol, maar: luister en wees ook aanwezig.

Gemeentelijke zorgtaken

De Coronacrisis vraagt veel van medewerkers in het sociaal domein. Sinds de decentralisaties van 2015 staan gemeenten aan de lat. De maatregelen die het kabinet genomen heeft om de Coronacrisis aan te pakken, leiden soms tot meerkosten in het sociaal domein. Het kabinet heeft toegezegd deze kosten te compenseren.

Ook voor het sociaal domein geldt dat de werkzaamheden niet altijd op de gebruikelijke locaties kunnen plaatsvinden; dat heeft effecten op de zorgverlening. De risico op uitval van vraag of personeel is groot. Dat heeft weer effecten op de omvang van de zorg. Ook voor dienstverleners in het sociaal domein is het van belang dat de liquiditeit op orde blijft. Het voornemen is dat het Rijk en de VNG nog voor de zomer met elkaar in gesprek gaan over de compensatiemogelijkheden als gevolg van de Coronacrisis.

Aanbeveling: organisatie, bemensing en financiën

Ook op het gebied van gemeentelijke zorgtaken strekt het tot de aanbeveling om de facetten organisatie, bemensing en financiën goed in de gaten te houden:

  • Zorg dat de kosten die aan aanbieders worden betaald goed worden bijgehouden en inzichtelijk worden gemaakt, zodat deze in de toekomst door het Rijk kunnen worden vergoed.
  • De huidige situatie vraagt om wendbaarheid van alle betrokkenen. Houd scherp oog voor de actuele bezetting en schakel op of af waar mogelijk. Overleg regelmatig met teamleden en informeer actief naar hun werkzaamheden en de voortgang daarvan, al dan niet aan de hand van een dashboard waarin dat wordt gemonitord. Overleg met collega teamleiders over tijdelijke ondersteuning van collega’s.
  • Onderzoek de mogelijkheden om de uitbetaling (waarvan en waarom) volgens afspraak te laten gebeuren.

Gemeente als werkgever

Alles overziend, wordt er een enorme flexibiliteit gevraagd van medewerkers van gemeenten. Die inzet en veerkrachtigheid komen in eerste instantie de crisisorganisatie ten goede van waaruit met ziel en zaligheid wordt gewerkt om iedereen de juiste zorg te geven en ervoor te zorgen dat de epidemie zo beheersbaar mogelijk blijft. Tegelijkertijd moeten reguliere processen doorgang blijven vinden.

Aanbeveling: prioriteren

Het is daarom noodzakelijk om te prioriteren. Dat begint met het inzichtelijk maken van wat nu moet en wat later kan. Door onderscheid te maken tussen de need to haves en de nice to haves, ontstaat er overzicht en kan het gemeentelijk management sturen op wat er moet gebeuren. Een belangrijke afweging daarbij is te kijken naar wat er thuis en wat er online mogelijk is. Dat vraagt ook om flexibiliteit van medewerkers die nu letterlijk moeten flexwerken.
Belangrijk hierbij is ook dat leidinggevenden niet alleen een verantwoordelijkheid dragen voor reguliere processen, maar ook voor een deel van de organisatie.

Tips voor gemeenten

  • Prioriteer werkzaamheden. Maak inzichtelijk wat er nu moet en wat er later kan.
  • Langdurig thuiswerken levert uitdagingen op. Voor MT-leden en voor teamleiders geldt: houd contact met je collega’s en teamleden, zowel zakelijk als informeel. Vraag hoe het gaat.
  • Voor leidinggevenden geldt ook: houd de bezetting in de gaten. Zorg ervoor dat vertraging in reguliere processen tijdig wordt opgemerkt, zodat er een oplossing kan worden gezocht.
  • Voor medewerkers geldt: trek tijdig aan de bel wanneer werkzaamheden in de knel (dreigen te) komen. Maar ook als je tegen problemen met thuiswerken aanloopt.
  • Werk projectmatig waar het gaat om de uitvoering van tijdelijke crisismaatregelen.

De wereld van gemeenten na de Coronacrisis

De rol van de overheid is de afgelopen jaren veranderd. De politieke teneur leidde tot een kleinere overheid, en een overheid die steeds meer ruimte bood aan de samenleving om te participeren. ‘Participatiesamenleving’ was in 2013 nog het woord van het jaar. De tendens was om burgers meer zelf te laten doen of in sommige gevallen dingen over te nemen, bijvoorbeeld via right to challenge- initiatieven. Een rol van de overheid verschilt per opgave en per fase van de opgave.

In een paar weken tijd is de rol van de overheid enorm veranderd. Het Britse weekblad The Economist heeft het over de terugkeer van big government en de Leviathan rising. Sinds het uitbreken van een wereldwijde epidemie worden wereldwijd door overheden interventies gepleegd om de crisis in te dammen en de economie het hoofd te bieden. De maatregelen verschillen uiteraard per land en dus per politieke cultuur. Maar de onderliggende trend is in Europa dezelfde: overheden beperken het openbare leven door ingrijpende maatregelen. Die beperkingen zijn nodig voor de volksgezondheid en voor het stoppen van de pandemie.

Voorname rol overheid

Dát de overheid ingrijpt, staat vrijwel niet ter discussie. Maar de omvang van het ingrijpen door de overheid, doet vermoeden dat ook in de wereld na corona, de overheid een voorname rol gaat spelen. De Verenigde Naties en de welvaartstaat kwamen voort uit crises. Ook extra regelgeving voor kapitaalbuffers voor banken kwamen voor uit een crisis. Allemaal overheidsingrijpen dat, met een crisis nog in het achterhoofd, als vanzelfsprekend werd gezien.

Keuzes financiën gemeenten

Het overheidsapparaat draait op volle toeren. Het komende jaar zullen belastinginkomsten tegenvallen, terwijl de overheidsuitgaven stijgen. In de periode daarna moet het huishoudboekje van het Rijk weer op orde worden gebracht. Gelet op de financieringswijze van de overheid, gaat dat gevolgen hebben voor de financiële situatie van gemeenten. Er zullen andere keuzes moeten worden gemaakt.

Ervaringen voor nieuwe crisis

In de huidige crisis acteert de Nederlandse overheid - van Rijk tot gemeenten - wendbaar, flexibel en veerkrachtig. Deze ervaring zal gemeenten helpen bij de maatregelen die tijdens een nieuwe crisis moeten worden genomen. Daarvoor is het noodzakelijk dat gemeenten nu proactief blijven handelen en de maatregelen nemen die nu genomen moeten worden. Hierbij is het essentieel dat de organisatiestructuur zodanig wordt ingericht dat deze is toegerust op de snel veranderende context en bijbehorende maatregelen.

Aanvragen rapport

Bovenstaande impactanalyse hebben wij ook gebundeld in een rapport, dat je hier kunt downloaden. De actualiteit verandert in snel tempo. Daarom updaten we deze pagina en het rapport elke twee weken.

Heb je, als gemeente, een concrete vraag over één of meerdere van bovengenoemde facetten? Of zit je met een ander vraagstuk? Vul dan onderstaand formulier in en een adviseur van ons neemt contact met je.

Ik wil graag meer weten

Neem contact op met één van onze adviseurs

Alle mensen

Neem contact op met één van onze adviseurs

Alle mensen

Blijf op de hoogte

Ontvang de nieuwsbrief.

Vragen?

Je kunt ons mailen of bellen 033 467 77 77

Impact op morgen.