Transitietools voor gemeenten | Twynstra Gudde - Organisatieadviesbureau - organisatieadviesbureau

Transitietools voor gemeenten

We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk, aldus Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid. Wereldwijde trends als klimaatverandering, digitalisering en verstedelijking, brengen een transitiegolf te weeg. In Nederland wordt die beweging nog versterkt door de decentralisatie van overheidstaken op het gebied van zorg, omgeving en energie. Veel van deze ontwikkelingen komen samen in de term slimme stad of smart city.

Volgens de internationaal erkende definitie van de technical management board van het ISO zijn slimme steden slim omdat ze de verbetering van de leefbaarheid en de duurzaamheid willen versnellen, door participatie, samenwerking, nieuwe manieren van organiseren en tenslotte ook de inzet van ICT.

Samenwerken aan transities is geen eenvoudige opgave. Een transitie is een systeemverandering die zich afspeelt op micro-, meso- en macroniveau.  Daarbij zijn ook alle systeempartijen in beeld in wat genoemd wordt de quadruple helix van overheid, bedrijfsleven, onderwijs en inwoners. Als veel partijen op verschillende niveaus samenwerken aan grote vraagstukken, is dat per definitie complex. Daar komt bij dat de verschillende systeemtransities elkaar beïnvloeden. Klimaat, energie, mobiliteit, slimme steden, sociale innovatie en de dingen die nog gaan komen, ze zijn niet los van elkaar te zien.

Er is naar mijn weten niemand die weet hoe deze complexe puzzel gelegd wordt. Dat is jammer, maar ook weer niet, het is een verbindende uitdaging om samen met verschillende partijen stappen te zetten op de transitiepaden, waarvan niemand nog weet hoe ze lopen en waar ze uitkomen. Maar we hebben elkaar en we hebben wel zicht op een aantal tools die ons helpen bij de uitdagingen op die adventure tocht. Een aantal van die instrumenten wil ik in deze blog de revue laten passeren. Ze zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek uit twaalf smart city trajecten en de ervaring van honderden collega’s van Twynstra Gudde die dagelijks actief zijn in de wereld van transities.

Samenwerken in transitie opgaven is samen leren

Een eerste instrument dat ik hier wil noemen is kortgezegd “ba”.  Ba is een term die is geïntroduceerd door de Japanse filosoof Kitaro Nishida.  Hij omschreef daarmee het besef van de bewegende omgeving bij de ontwikkeling van nieuwe dingen. Deze gedachte sluit goed aan bij de uitkomsten van onderzoek en de praktijkervaring waarin samenwerkingen geworteld moeten zijn in een gedeeld beeld van de transities die gaande zijn. Het spreken van eenzelfde taal en het gezamenlijk duiden van de ontwikkelingen zorgt voor een basis van vertrouwen en maakt het voor de partners mogelijk om de relevantie van de samenwerking te blijven beoordelen. Vertrouwen en duidelijkheid zijn belangrijke aspecten voor het vasthouden van het tempo dat nodig is om de samenwerking vitaal te houden.

Samenwerken in transitie opgaven is samen waarde creëren

Waarde wordt door verschillende partijen verschillend geïnterpreteerd. Het is heel belangrijk dat alle partijen eerlijk zijn over de waarde die de samenwerking voor hen heeft. Voor de ene zal die waarde wellicht sociaal zijn, voor de ander economisch en een derde focust vooral op de ecologische waarde. De waarden zullen in veel gevallen niet overlappen.  Dan is het belangrijk dat er eerlijk vastgesteld wordt of de waarden wel met elkaar verbonden zijn en of de verschillende partners begrip en waardering hebben voor elkaars waarde perceptie. Daar hoort ook het begrijpen en waarderen van elkaars cultuur bij. Is die verbondenheid en waardering er niet dan kan de samenwerking beter heroverwogen worden.

Programma’s

Transitieopgaven hebben doorgaans een programmatisch karakter. Een programmaonderscheidt zich van een project doordat het streeft naar een doel. We spreken van een project als er sprake is van het streven een concreet resultaat.  Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen doelen en resultaten. Doelen zijn minder concreet en vaak niet tastbaar en afdwingbaar. Het formuleren van het gezamenlijke doel en eventueel de onderliggende resultaten vraagt tijd en de bereidheid om concessies te doen aan de doelstellingen van de individuele partners. Een valkuil is dat de doelstelling zo algemeen is geformuleerd dat niemand het ermee oneens kan zijn. In dat geval is het belangrijk om diep door te vragen, wat er echt bedoeld is. Als er nog geen helder goed doorwrocht doel is geformuleerd is het onverstandig om allerlei acties in gang te zetten. Ook voor agile manieren van werken is een doordachte en doorleefde doelstelling een randvoorwaarde.

Doelen vragen om commitment van de actoren die eraan moeten werken. Wij hebben geleerd dat de intrinsieke motivatie van de individuen van hele grote waarde is bij de maatschappelijke transities waar we voor staan. Er is veel leiderschap nodig. De opgaven zijn niet eenvoudig, en we zullen er niet op alle fronten beter van worden. Aardgas loos wonen vraagt om grote investeringen en is soms minder comfortabel. Dat geldt ook voor elektrisch vervoer en het opladen van je auto. Duurzaam voedsel is kostbaarder. In circulair meubilair is maar weinig keuze. Al die hobbels   vragen om vastberadenheid, doorzettingsvermogen en overtuiging.  Als dat niet van binnenuit komt wordt het moeilijk om vol te houden. Daarnaast vraagt het om commitment van meer dan alleen de personen die vanuit de organisaties betrokken zijn. Het commitment moet diep verankerd zijn in de leiding van de partnerorganisaties. Anders strandt het initiatief bij de eerste tweede of derde hobbel en onze ervaring is dat er veel hobbels zullen komen.

Transities in samenhang versnellen

Misschien heb je maar een paar nieuwe dingen gelezen. Dan vraag ik je om eens te checken of alle genoemde elementen een plaats hebben in de aanpak van de transitie opgave waar je voor staat. Door alle elementen gestructureerd en in samenhang toe te passen is er echt winst te behalen. Onderstaand hebben we verbeeld hoe de ontwikkelingen en samenwerkingscompetenties samenkomen. In geslaagde trajecten was er vaak veel aandacht voor de dikgedrukte instrumenten en ingrediënten van samenwerking. Ze zijn nodig om de uitdagende adventure tocht van de maatschappelijke transities tot een goed einde te brengen.

Twynstra Gudde heeft op de genoemde gebieden al veel geleerd over transities en wil haar kennis graag delen. Decennialang is ervaring opgedaan met de systemen die in transitie zijn zoals de leefomgeving, energie, water, mobiliteit en infrastructuur. Die combinatie van systeemkennis en transitiekennis versnelt transities. Meer weten over transitieversnelling? Neem dan contact met mij op, rmu@tg.nl 06-11921894.

Reageer