Kiezen we bij de waterschapsverkiezingen voor een waterschap of 'omgevingsschap'? | Twynstra Gudde - Organisatieadviesbureau - organisatieadviesbureau

Kiezen we bij de waterschapsverkiezingen voor een waterschap of 'omgevingsschap'?

Op 20 maart mag Nederland weer naar de stembus voor de waterschapsverkiezingen. Twynstra Gudde onderzocht aan de hand van de stemwijzers wat er dit jaar te kiezen valt. Bij deze verkiezingen lijkt iets bijzonders aan de hand te zijn. De kiezer krijgt namelijk de keuze of de waterschappen zich alleen moeten focussen op hun kerntaken óf dat ze een rol moeten spelen in de bredere maatschappelijke thema’s als energie, klimaat en duurzaamheid. Maar kunnen deze rollen wel los van elkaar worden gezien?

Kerntaken van de waterschappen zijn van oudsher het beheer van dijken en sluizen, het regelen van het waterpeil en het zuiveren van afvalwater. In de stemwijzers valt echter op dat een veel groter deel van de stellingen gaat over bredere maatschappelijke thema’s en de rol die het waterschap daarbij moet spelen. Zo overtreft het aantal vragen over energie, klimaat en duurzaamheid ruimschoots het aantal stellingen over waterveiligheid en waterpeil. Gaat de uitslag van deze verkiezingen bepalen of het waterschap zich méér met dit soort ‘opkomende’ thema’s moet bezighouden?

Het waterschap als energieleverancier

De energietransitie is één van de grootste uitdagingen voor de komende jaren. Ook bij de waterschappen is hier aandacht voor: zij willen energieneutraal zijn in 2025. In de stemwijzers wordt gevraagd of dit voldoende is, of dat het waterschap een nóg grotere rol moet spelen bij het vlottrekken van de energietransitie. Zo kan de kiezer in de regio Amstel, Gooi en Vecht aangeven dat dit waterschap al in 2023 CO2-neutraal moet zijn. Andere stellingen gaan over de manier waarop waterschappen moeten toewerken naar energieneutraliteit. Het waterschap kan zelf gaan fungeren als duurzame energieleverancier – maar moet het daarvoor zonnepanelen op de dijken plaatsen, energie uit afvalwater winnen of windparken aanleggen? Of allemaal tegelijk?

Regenton of tegelverbod

Alle ambities op het gebied van duurzame energie ten spijt: de gevolgen van klimaatverandering zijn nu al voelbaar. Het is dan ook logisch dat het waterschap zich als waterbeheerder mede bezighoudt met klimaatadaptatie. In de stemwijzers ligt de keuze voor of dit ertoe mag leiden dat burgers het waterschap straks terugzien in hun achtertuin. Krijgt iedereen bijvoorbeeld een door het waterschap gesubsidieerde regenton? En worden ‘tegeltuinen’ straks verboden?

 

De rekening

Er zijn dus kansen te over voor de waterschappen om een (grotere) rol te spelen rondom urgente maatschappelijke thema’s, zoals de energietransitie en duurzaamheid. Er zullen echter forse investeringen nodig zijn om hieraan invulling te geven. De hamvraag is dan wat deze duurzaamheidsambities mogen kosten, en wie daarvoor de rekening betaalt. Wat vindt de kiezer er bijvoorbeeld van als de kosten voor de energietransitie doorberekend worden in de waterschapsbelasting?

Een andere optie om de kosten te dekken, is het toepassen van het ‘de vervuiler betaalt’ principe. Dit kan betekenen dat de zuiveringsheffing voor huishoudens afhankelijk wordt van het aantal gezinsleden, of dat vervuilende bedrijven méér gaan betalen. Andersom kan er ook voor gekozen worden om bepaalde groepen te ontzien, bijvoorbeeld huishoudens met minimuminkomens of natuurorganisaties. Hoe dan ook: het ‘verdelen van de rekening’ zal komende tijd een belangrijk punt van discussie zijn.

Ruimte in de kerntaken

De maatschappij is in transitie. Thema’s als klimaat, energie en duurzaamheid krijgen meer aandacht dan ooit, en dat komt duidelijk naar voren in de stemwijzers voor de waterschapsverkiezingen. Voor al deze thema’s is de vraag of het waterschap hier méér aan zou moeten doen. In 10 van de 21 stemwijzers wordt de kiezer zelfs letterlijk gevraagd of het waterschap moet inzetten op de kerntaken (waterbeheer, zuivering, veiligheid) óf op een breder pakket.

De werkelijkheid is uiteraard niet zo zwart-wit. Het uitvoeren van de kerntaken kan namelijk onmogelijk los gezien worden van bredere ontwikkelingen, zoals klimaatverandering. Alleen door actief te werken aan klimaatadaptatie kan het waterschap bijvoorbeeld blijven zorgen voor ‘droge voeten’ en een goed waterpeil. Vanuit Twynstra Gudde zien we dan ook dat waterschappen al volop werken aan klimaat, energie en duurzaamheid.

Waterschap of ‘omgevingsschap’

Wat ons betreft zou de vraag niet moeten luiden óf het waterschap zich met een breder pakket bezig moet houden, maar op welke manier het waterschap hier invulling aan moet geven. Moet het waterschap op dit soort thema’s een leidende rol innemen – en inderdaad de partij zijn die met burgers om tafel gaat over de inrichting van de achtertuin? Dit zou betekenen dat het waterschap als ‘omgevingsschap’ een veel centraler rol gaat innemen in de maatschappij dan tot nu toe het geval is. Of is het logischer om dergelijke maatregelen bij gemeenten te beleggen, en haakt het waterschap pas aan wanneer haar kennis en expertise vereist is? Oftewel: is het waterschap leidend of volgend als het gaat om klimaatadaptatie, de energietransitie en verduurzaming?

Naar een waterschap 2.0?

Hoewel de stemwijzers de indruk wekken dat burgers hun stem kunnen uitbrengen voor een ‘breed’ of een ‘smal’ waterschap, is de werkelijkheid genuanceerder. Dat laat onverlet dat de uitkomst van deze verkiezingen de ambitie en rolopvatting van waterschappen rondom klimaat, energie en duurzaamheid zal beïnvloeden. Twynstra Gudde zal de uitslagen van de verkiezingen en de daarop volgende coalitieakkoorden daarom op de voet volgen. Dit voorjaar zal duidelijk worden of er een trend te ontdekken is in de rolontwikkeling bij de waterschappen. Daarover hoort u zeker weer van ons.

Twynstra Gudde is een onafhankelijk Nederlands organisatieadviesbureau dat al ruim 50 jaar resultaatgericht adviseert en managementfuncties vervult. Twynstra Gudde kent de watersector door en door, heeft jarenlange ervaring met adviesopdrachten voor waterschappen en combineert die ervaring met kennis van scenarioplanning, organisatieontwikkeling, veranderkunde en management van programma’s en projecten. Middels training biedt Twynstra Gudde bestuurders van waterschappen inzicht in en handvatten voor nieuwe ontwikkelingen, zoals het klimaatbeleid, de Omgevingswet en de transitie naar een circulaire economie. Meer informatie vindt u hier.

Markten & Sectoren

Water

Reageer